کد مطلب : 7571
01 شهریور 1400 - 08:02
تعداد بازدید : 414 بار
اخبار » اخبار وسط

دکتر احمد خان (زادروز: 1935م) از نسخه شناسانِ عربی در پاکستان است.دکتر احمد خان، «فهرستِ نسخه‌هایِ خطّیِ عربی در پاکستان» را در نُه جلد از 1997 تا 2017 منتشر کرده است. البتّه وی قصد دارد که این مجموعه را در 13 جلد کامل کرده در آینده نزدیک به چاپ برساند. درباره وی و آثارش نگاه کنید به مقاله دکتر احمد خان؛ نسخه‌پژوهِ برجستة پاکستانی در همین «پایگاه خبری نسخ خطی بساتین».    

 

درباره ترجمه های قرآن کریم به زبان اردو چندین کتاب و مقاله نوشته شده است. نگاه کنید به مقاله به زبان اردو با عنوانِ: «بر صغیر میں اردو کے اولین مفسر قرآن»، از: آقای دکتر راهی فدایی، مجله «معارف»، ماه اوت ۲۰۲۰، دارالمصنفین شبلی آکادمی، اَعظم گَر، هندوستان.

در همین راستا دکتر احمد خان، کتاب شناسیِ ترجمه های چاپ شده قرآن کریم به زبان اردو را گردآوری نمود که برای نخستین بار با عنوانِ: «قرآن کریم کے اردو تراجم؛ مطبوعے نسخے (کتابیات)»، نظر ثانی: سید عبدالقدوس هاشمی، در سال 1987، از «مقتدره قومی زبان»، اسلام آباد، پاکستان منتشر شد. به دلیل تمام شدن این کتاب در بازار دوباره منتشر شده است. مشخصات کتاب:  «قرآن کریم کے اردو تراجم- حصه اول؛ مطبوعے نسخے (کتابیات)»، به کوشش: احمد خان، نظر ثانی: سید عبدالقدوس هاشمی، اداره فروغ اردو، اسلام آباد، پاکستان، ۲۰۲1.

 

این فهرست شاملِ 1011 ترجمه که 442 ترجمه کاملِ قرآن کریم به زبان اردو و 569 ترجمه بخشی از قرآن کریم به زبان اردو است. 164 مترجم تمام قرآن کریم را ترجمه نمودند. در آخر کتابشناسی، نمایه ناشران/ چاپ خانه ها/ مترجمان هم آمده است.

مرحوم سید عبدالقدوس هاشمی در پیشگفتارش نوشته است که بعید نیست که در سال ۷۰۴ هجری، پیش از حملة بختیار خلجی، علمایِ بزرگِ پنجاب، اُتّر پَرَدیش، بیهار مثلاً: شهاب الدین جَگجوت، نجیب ‌الدین فردوسی و غیره. سوره هایی از قرآن را به زبان‌هایِ محلی ترجمه نکرده باشند.  

 

در مقدمه دکتر احمد خان آمده است:

«نخستین ترجمه قرآن کریم به زبانِ اردویِ فارسی آمیز از، قاضی محمد معظّم سَنبَلی است، تاریخ تالیف: 1131 هجری/ 1719- ترجمه دیگر از مولفی ناشناخته به تاریخ 1150 هجری/ 1737. دکتر محمد حمیدالله (کتابِ «القرآن فی کل لسان» را نوشت). مقاله هایی درباره کتاب شناسیِ ترجمه های قرآن کریم به زبان اردو در مجلاتِ هندوستان و پاکستان چاپ شده اند: «الهلال» (چاپ کلکته)؛ «بُرهان» (چاپ دهلی)؛ «معارف» (اعظم گَر)؛ «سیاره دایجست» (چاپ لاهور) در سه شماره 1969 و 1970 ویژه نامه قرآن کریم منتشر کرد که مقاله ای بلند به قلم محمد عالَم مختار حق درباره کتابشناسی ترجمه های قرآن کریم دارد)».

دکتر احمد خان در ادامه مقدمه اش نوشته است: «مرکز الابحاث للتاریخ و الفنون و الثقافة الاسلامیة (در ترکیه) کتاب شناسی ترجمه های قرآن کریم به تمام زبان های دنیا را منتشر کرد بین سالهای 1515 تا 1980 میلادی. درباره ترجمه های اردو اشتباهاتِ آشکاری دارد: برخی مطالعاتِ قرآن کریم به زبان اردو است نه ترجمه؛ مدخلِ «فتح العزیز» اشتباه است؛ نوشته شده است که نخستین ترجمه قرآن به زبان اردو، از  نکهت شاهجهان پوری است. در حالیکه تا سال 1721م در هندوستان حروفِ تایپ فارسی و عربی نبود. در پایان قرن هجدهم میلادی تایپ آمد و کارِ چاپ به معنایِ درست آن در آغاز قرن نوزدهم میلادی صورت گرفت».   

 

دکتر احمد خان در ادامه کار بر روی کتاب شناسیِ ترجمه هایِ قرآن کریم به زبان اردو، فهرست نسخه هایِ خطی را تهیه نمود که از سوی ایرسیکا Research Centre for Islamic History, Art and Culture (IRCICA) منتشر شد:

World Bibliography of Translations of the Holy Quran in Manuscript Form-II, Translations in Urdu, Prepared by Ahmad Khan, Foreword by Ekmeleddin İhsanoğlu, Preface by Halit Eren, İstanbul, IRCICA, 2009.

 

 

اکنون در سال ۲۰۲۱ این کتابشناسیِ نسخه هایِ خطی با ویرایش و افزوده هایی از زبان انگلیسی به اردو ترجمه شده است و با عنوانِ جلد دوم از سویِ «اداره فروغ قومی زبان»، اسلام آباد، پاکستان منتشر شده است:  

«قرآن کریم کے اردو تراجم- حصه دوم؛ غیر مطبوعے نسخے (کتابیات)»، به کوشش: احمد خان، اداره فروغ اردو، اسلام آباد، پاکستان، ۲۰۲1.

فهرست شاملِ:

- پیش لفظ از ناشر؛  مقدمه؛ تاریخچه ترجمه های قرآن کریم به زبان اردو؛ درباره این کتاب شناسی؛

- فهرست نسخه های خطی در پاکستان: انجمن ترقی اردو در کراچی؛ بیت الحکمت در لاهور؛ دانشگاه پَنجاب در لاهور؛ کتابخانه سَچّل سرمست در خیر پور ایالتِ سِند؛ کتابخانه مرکزی ایالتِ بَهاوَل پور؛ موزه ملی پاکستان در کراچی؛ کتابخانه کاکاخیل در پیشاور؛ کتابخانه گنج بخش در اسلام آباد؛ کتابخانه محمد ایوب قادری در کراچی؛ کتابخانه نوشاهیه در ساهَن پال؛ کتابخانه الندوه در چَتر از توابع اسلام آباد؛ کتابخانه همدرد کراچی؛ انجمن قرآن کریم در لاهور.

- فهرست نسخه های خطی در هندوستان: اداره ادبیات اردو در حیدرآباد دکن؛ کتابخانه مرکزی ایالتی (= کتابخانه آصفیه قدیم) در حیدرآباد دکن؛ کتابخانه شرق شناسی و عمومی خدابخش در پَتنا؛ کتابخانه رضا رام پور در رام پور؛ موزه و کتابخانه سالارجنگ در حیدرآباد دکن؛ کتابخانه شرق شناسی سبحان الله در عَلیگَر؛ موسسه تحقیقات عربی و فارسی ابوالکلام آزاد در تونک؛ کتابخانه مسجد جامع در بمبئی؛ کتابخانه دارالعلوم دیوبند؛ کتابخانه رحمانیه در مَدراس (مَدارس، اکنون به نام چَنای است)؛ دارالعلوم ندوة العلما لکنو؛ کتابخانه مولانا آزاد در عَلیگَر؛ کتابخانه عمومی نذیریه در دهلی؛ موزه ملی در دهلی.

- در کشورهای دیگر: دارالکتب المصریة در قاهره، مصر- کتابخانه بزرگ آیت الله العظمی مرعشی در قم، ایران- ایوان هند و کتابخانه بریتانیا در لندن

- تصویری از برگه هایِ آغاز و پایانِ چند نسخه خطی از ترجمه و تفسیر

- نمایه: عنوان ترجمه و تفسیر؛ مترجم و مفسر؛ کاتبان؛ مکان هایِ کتابت؛ نامِ افراد، مکانها، اداره‌ها؛ کتاب و غیره که در مشخصاتِ نسخه های خطی آمده است 

 

دکتر احمد خان مقدمه مفصلی نوشته شده است که خلاصه ای از آن به زبان فارسی ترجمه و در اینجا آورده شده است:

در لابلایِ متونِ اردویِ قدیم (پایان قرنِ دهم یا آغازِ قرن یازدهم هجری) ترجمه یا تفسیرهایِ کوتاهی از قرآن کریم دیده می شوند که همین ها نمونه هایِ نخستینِ کشف شده از ترجمه قرآن کریم به زبان اردو است. تفسیری از سوره «یوسف» برجای مانده از این قرن است به زبان گجراتیِ قدیم. بخشی از تفسیری در نزدیکی همین گُجرات در دسترس است که ترجمه و تفسیر  برخی از سوره هایِ جزء ۳۰ قرآن کریم است. ناقص الاول و ناقص الاخر است. برخی از واژگان به کار رفته دکنی خالص است. در قرن ۱۱ هجری ترجمه و تفسیرهایی از سوره هایِ یوسف، الرحمان و سوره هایِ جزء ۳۰ قرآن کریم به زبان دکنی در دسترس است.

 

«ترجمه و تفسیری در «کتابخانه آصفیه» (حیدرآباد هندوستان) است از سوره مریم تا پایان قرآن کریم. این نسخه خطی به زبان قدیم دکنی اردو نوشته شده است. نام و سالی ندارد. و به نظر می آید آغاز قرن ۱۲هجری باشد. تفسیری از جزء ۱۳ قرآن کریم به زبان دکنی اردو در همین کتابخانه آصفیه نگهداری می شود. از سوره یوسف آیه ۵۳ تا سوره حجرات آیه ۴۸. این نسخه خطی نام مترجم/مفسر ندارد. سال تالیف هم ندارد. سبک زبانی نسخه خطی معلوم می کند که متعلق به ربعِ اولِ قرن ۱۲ هجری است. به نظر می آید که بخشی از تفسیر و ترجمه مفصلی بوده است. چه بسا ترجمه/تفسیر کاملِ قرآن کریم بوده باشد.   

در قرن ۱۲ هجری تفسیر حسینی (تالیف: ملا حسین علی کاشفی) به زبان دکنی ترجمه شد. نسخه خطی از ترجمه جزء ۱5 در «کتابخانه آصفیه» است. شاه مراد الله انصاری سَنبَلی (درگذشت: ۱۱۹۲هجری) جزء سی اُم قرآن کریم را ترجمه کرد که در ۱۱۸5 هجری تکمیل نمود. نسخه خطی آن در «اداره ادبیات اردو» (حیدرآباد هندوستان)موجود است. این تفسیر بارها با عنوان هایِ: «خدایی نعمت» و «تفسیر مرادی» منتشر شده است. شاه غلام مرتضی جنون در سال ۱۱۹۴ هجری تفسیر و ترجمه منظومی از جزء سی اُم را تکمیل نمود که 6۰ سال بعد تایپ و چاپ شد که نسخه هایی از آن در کتابخانه های مختلف است.  

 

در شبه قاره در نیمه قرن 12 هجری در ترجمه قرآن کریم تحول شگفتی رخ داد. ترجمه قرآن کریم به فارسی به نام «فتح الرحمان» از سوی شاه ولی الله دهلوی (تاریخ تکمیل: 1154 هجری) از مهمترین ترجمه‌ هاست. فرزندِ سومِ او – شاه عبدالقادر (۱۱6۷- ۱۲۳۰هجری) قرآن کریم را به زبان اردویِ آن زمان ترجمه نمود.  شاه رفیع الدین (درگذشت: ۱۲۴۹هجری) برادرِ برزگِ شاه عبدالقادر بود. یکی از افراد آن دوره به نام سید نجف علی خان فوجدار از شاه رفیع الدین خواست که ترجمه واژه به واژه قرآن کریم را بیاموزد. وقتی شاه رفیع الدین می خواند، نجف علی می نوشت. در نهایت همه ترجمه را به شاه رفیع الدین نشان داد، او کمی آنها را اصلاح نمود. سپس سید عبدالرزاق- فرزندِ نجف علی- همین ترجمه شاه رفیع الدین را در سال از چاپخانه خودش در سال ۱۲۷۲ هجری منتشر کرد.    

 

در اواخرِ سال 1214 هجری – انگلیسی ها، فورت ویلیام کالج را در شهر کلکتّه تاسیس کردند.  مدیر این کالج، گِلکریست بود. وی دارالترجمه ای دایر کرد که در آن بیشتر افراد بومی شاغل بودند. از همین جا کار ترجمه قرآن کریم به زبانِ هندی یا هندوستانی یا ریخته شروع شد. ابتدا کار به مولوی امانت الله و مولوی فضل الله سپرده شد. میر بهادر علی حسینی و کاظم علی جوان هم ویرایش انجام می دادند. پس از ترجمه 5 حزب، با درگیری لفظی مولوی امانت الله  جدا شد و حافظ غوث علی همراه مولوی فضل الله  کار را شروع کرد تا ترجمه 21 حزب ادامه یافت. بعد حافظ غوث علی جدا شد و کاظم علی جوان کار ویرایش را از ابتدا تاآخر انجام داد و همراه میر بهادر علی حسینی تا جزو 22 شریک بود.

در این دوره، حکیم محمد شریف (درگذشت 1222 یا 1231 هجری) طبیب معروفی بود که بهترین ترجمه قرآن کریم به زبان اردو را ارائه داد. این ترجمه به زیور طبع آراسته نشد، اما مولوی عبدالحق در کتاب خانه حکیم احمد خان در سال 1935 آن را دیده بود. در سال 1200 هجری تا 1300 هجری نمونه های زیادی از ترجمه های قرآن کریم به زبان اردو است. در این دوره «تفسیر وهّابی» به زبان دکنی است. ترجمه و تفسیرِ کاملِ قرآن کریم که زمان تالیف حدود ۱۲۵۰ هجری. مولف عبدالصمد بن عبدالوهاب خان(درگذشت: ۱۲۷۰هجری) که از خاندان شاهی بود. نسخه خطی این تفسیر در «کتابخانه آصفیه (حیدرآباد دکن)»  است.

 

 از نیمه تا پایانِ 1300 هجری ترجمه و تفسیرهای منظوم زیادی به زبان اردو نوشته شده است. «زاد الاخرة» ترجمه و تفسیر منظوم از قاضی عبدالسلام بَدایونی (درگذشت: 1289 هجری). از سوره یوسف از حکیم محمد اشرف ترجمه به نثر و تفسیر به نظم نوشته است که در سال 1264 هجری از بمبئی چاپ شد. نسخه خطی آن در «کتابخانه سالار جنگ» و «اداره ادبیات اردو» (هر دو در حیدرآباد دکن)» است. نسخه خطی منظومی از سوره یس در «کتابخانه سالار جنگ (حیدرآباد دکن)» است.

از ترجمه های در خور توجه در پایان 1300 هجری دو ترجمه است که نسخه های خطی آنها در «موزه بریتانیا» در لندن است. مترجم یکی محمد هاشم علی (سال تکمیل: 1285 هجری) و مترجم دیگری ظهورالدین بلگرامی (سال تکمیل:۱۲۹۰ هجری). حسین علی خان در سال ۱۳۰۲ هجری ترجمه ای نوشت که نسخه خطی آن در «کتابخانه فیلسوف جنگ» حیدرآباد دکن است.

ترجمه سر سید احمد خان (1232-1315هجری) جدا از بحثِ فکری و اندیشه ای، از مهمترین ذخیرهایِ زبان  اردو است. ترجمه مولوی ابومحمد عبدالحق تفسیر همراه با ترجمه از 1305 تا 1318 هجری تالیف شد. ترکیب نحوی، حل لغات، ربط آیات و شان نزول و زبانی بی اندازه ساده و شسته است. ترجمه دپتی نذیر احمد (1247- 1330 هجری) برای نخستین بار درسال 1317 هجری. مولوی اشرف علی تانوی (1280-1362 هجری) ترجمه ای به نام «ترجمة القرآن» نوشت که برای نخستنین بار در سال 1908 میلادی از مطبع مجتبایی در دهلی منتشر شد. 

 

الغرض دکتر احمد خان در مقدمه اش ترجمه های قرآن کریم به زبان اردو را به سه دوره تقسیم کرده است: (دوره اول) دوره قدیم از 1208 هجری تا ترجمه شاه عبدالقادر (دوره دوم) از ترجمه شاه عبدالقادر تا ترجمه دِپتی نذیر احمد (دوره سوم) از آغاز قرن 14 هجری تا کنون.

 

درباره این کتاب شناسی دکتر احمد خان نوشته است: «در پاکستان هر جا نسخه خطی بود، خود نسخه را دیدم،مگر جاهایی که دیدن نسخه ممکن نبود. برخی از فهرست نویسان مشخصات نسخه ها را ناقص یا اشتباه نوشته بودند، با مطالعه نسخه های خطیِ زیاد و استفاده از منابع این نقص و اشتباهات را در حد امکان برطرف نمودم».  

 

در «انجمن ترقی اردو» (کراچی، پاکستان) دو نسخه خطی از یک ترجمه قرآن است که نام مترجم ندارد. چند نسخه خطیِ دیگر از این ترجمه را یافتم: یک نسخه خطی در «موزه و کتابخانه سالار جنگ» (حیدرآباد دکن)، شماره  ۲۱۶ – دو نسخه خطی در «کتابخانه مرکزی ایالتی» (کتابخانه آصفیه سابق، حیدرآباد دکن)، تفسیر شماره ۳۱ ، ۷۲۹- یک نسخه خطی در «موسسه تحقیقات عربی و فارسی» (تونک،هندوستان)، شماره ۲۹۶۷- آغاز و پایان این نسخه های خطی یکی است، ولی در این نسخه ها نام مترجم نیامده بود. یک نسخه خطی در «اداره ادبیات اردو» (حیدرآباد دکن) است که خوشبختانه در آخر آن نام مترجم آمده است: «این کتاب الحمد تفسیر مولوی محمد شجاع الدین صاحب، برایِ خاطرِ عاطرِ امام الدین صاحب، سید عبدالله امکان نوشته داده شد » و در زیرِ آن، مالکِ نسخه خطی هم تایید کرده است: «این کتاب الحمد، تفسیر مولوی میر شجاع الدین صاحب، مولوی ملک سید عبدالله ولد سید یوسف الامیر، غفر الله و لوالدیه». فهرست نویس- مرحوم محی الدین زور قادری- درباره میر شجاع الدین بن میر کریم الله مفصل نوشته است.

 

در «کتابخانه دانشگاه پَنجاب» (لاهور، پاکستان)مجموعه رسائلی است بیشتر به زبان اردو به شماره ۴۳۷۲، که از ورق  ۹۱  تا ۱۰۸ تفسیر سوره فاتحه است. نام مفسرمولانا عبدالحی نوشته شده است. حقیقت این است که سید احمد این تفسیر را به قلمِ مولانا عبدالحی نوشته بود. در آغاز روی تفسیر نام هر دو می آمد، ولی بعد نامِ مفسر حذف شد و فقط نامِ کاتب آورده شد. این تفسیر به کوششِ پیر خان و وارث علی، از چاپخانه مولوی بدر علی شاید در مَدراس هندوستان، در سال ۱۲۳۷ هجری چاپ شد. ترقیمه این است: «تفسیر الحمدللہ ی ہندی زبان میں جو حضرت رئیس المومنین امام العارفین سید المرسلین قدرۃ السالکین پیر و مرشد حضرت سید احمد صاحب۔۔۔ نے آپ اپنی زبانی فیض و ہدایتِ ترجمان سے فرما کر جامع علوم ظاہری و باطنی جناب مولانا عبدالحی صاحب سے تحریر کروائے۔۔۔».

 

در «موزه ملی پاکستان»(کراچی، پاکستان)، تفسیر تنزیل است که فهرست نویس نامِ مولف را نیاورده است. در صورتی که مفسر  سید بابا قادری حیدرآبادی است و تفسیرِ او در کتابخانه آصفیه(حیدرآباد دکن)، اداره ادبیات اردو(حیدرآباد دکن)، موزه و کتابخانه سالارجنگ(حیدرآباد دکن)، انجمن ترقی اردو (کراچی، پاکستان)هم هست. 

 

در «کتابخانه گنج بخش» در «مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان» (اسلام آباد، پاکستان) مجموعه ای است به شماره ۴۴۷۲ که در آن نسخه خطیِ تفسیر پاره عم است که نام مفسر ندارد. فهرست نسخه هایِ خطیِ اردو این کتابخانه در سال ۱۹۸۸ منتشر شد که در فهرست هم نام مفسر نیامده است.  وقتی این نسخه خطی را با نسخه هایِ خطی دیگر مقایسه کردم متوجه شدم که بخشی از ترجمه ی شاه عبدالقادر است که کاتب ترجمه و موضحِ قرآن را یکجا کرده و نام تفسیر را بر آن گذاشته است.

 

در همین «کتابخانه گنج بخش»، (اسلام آباد، پاکستان) نسخه خطی به شماره ۶۶۸۱ است که چند سوره قرآن کریم است و نام مترجم ندارد. با مقایسه نسخه هایِ خطی معلوم شد که این بخشی از ترجمه قرآنِ شاه عبدالقادر است. 

 

در «کتابخانه مرکزی ایالتی» (کتابخانه آصفیه سابق، حیدرآباد دکن)، نسخه خطی به شماره ۴۲ است. ترجمه و تفسیر از سوره بنی اسراییل تا سوره سبا. فهرست نویس نام مترجم را نیاورده است. مترجم شاه عبدالقادر است.

 

در «کتابخانه و موزه سالار جنگ» (حیدرآباد دکن) نسخه خطی از ترجمه ای است که در فهرست، نام مترجم نیامده است. در صورتی که ترجمه مشهوری است که مترجمانِ فورت ویلیام کالج کلکتّه، هندوستان انجام داده بودند: مولوی بهادر علی، امانت علی، کاظم علی جوان، مولوی فضل الله، حافظ محمد غوث علی.  فهرست نسخه های خطی اردو کتابخانه مولانا آزاد دانشگاه اسلامی عَلیگَر را دکتر عطا خورشید نوشته است. یکی از نسخه های خطیِ به شماره ۱۱۳J است.ترجمه ای از قرآن است که نام مترجم محمد رحیم الله بن محمد ولی الله نوشته شده است. ولی من تاکنون مترجمی به این نام ندیده ام. با مطالعه زیاد معلوم شد که همان ترجمه شاه عبدالقادر است که به اشتباه نام کاتب «محمد رحیم الله»، مترجم نوشته شده است. برای اطمینان بیشتر دیدم که خاندانِ مشهوری از کاتبان در رامپور بوده اند که آنها قرآن کریم با اعراب و ترجمه کتابت کرده اند. برخی از آنها در کتابخانه رضا رامپور است که امتیاز علی عرشی در فهرست نسخه های خطی کتابخانه رضا رامپور صفحه ۱۶ تا ۲۰ آورده است. این نسخه های خطیِ بین سالهای ۱۲۳۵ تا ۱۲۴۸ کتابت شده اند. با خط بسیار زیبا، سرلوحه های بسیار زیبا. دو نسخه آخر، بسیار مطلا و مذهب است. بین السطور ترجمه فارسیِ شاه ولی الله است. زیرِ آن ترجمه اردویِ شاه عبدالقادر است. شماره ای که در صفحه ی ۲۰ فهرست است، بین السطور ترجمه و تفسیرِ فارسی و اردو از محمد رحیم الله ولد محمد ولی الله است که با دست کتابت شده است. در حالیکه متنِ قرآن را برادرش- محمد عظیم الله ولد محمد ولی الله- کتابت کرده است. هر دو خط بی‌ اندازه زیبا است. نسخه خطی کتابت شده به دست همین محمد رحیم الله، در کتابخانه دانشگاه اسلامی عَلیگَر است که در سال ۱۲۳۹ کتابت شده است و به اشتباه تصور شده است که آن قرآن کریم را او یعنی رحیم الله ترجمه کرده است. 

 

در کتابخانه مولانا آزاد عَلیگَر، نسخه خطی ترجمه ای است به شماره  A.H.  7/187 ، دارای ۴۴۱ اوراق است و هر صفحه ۱۳ سطر دارد. فهرست نویس سال ترجمه را ۱۲۰۵ هجری نوشته است و نام مترجم را شاه عبدالقادر. در حالیکه این ترجمه از شاه عبدالقادر نیست. سال ترجمه ی شاه عبدالقادر هم این نیست. ترجمه بسیار روان است که معلوم می شود که سالها پس از شاه عبدالقادر نوشته شده است و این نسخه خطی جای تحقیق بیشتر دارد. 

 

یک نمونه از فهرست نویسی دکتر احمد خان:

تفسیر مرتضوی (پاره عم)- مترجم/ مفسر: غلام مرتضی جنون اله ابادی – تکمیل تصنیف 1194 هجری تکمیل کتابت: 1256 هجری مقام کتابت: ندارد کاتب: نامعلوم حجم: 246 صفحات- 22.5 × 15 سانتی متر- 12 ؛ 31؛ 17 سطر- بناوٹ: آیات قرآن به خط نسخ اور اُن کا منظوم ترجمه و تفسیر به خط نسعلیق عام ہے– آغاز: از جناب  حضرت امیر المومنین علی مرتضی کرّم الله وجهه مرویست که روزی حضرت رسول ص در مسجد مدینه منوّره فضیلت بسم الله به طریق وعظ ارشاد می فرمودند: 

اپنی مسجد میں مدینہ کے رسول / وعظ کہتے تھے باصحابِ عقول

ہر طرف تھے اون کے اصحابِ کرام/ جس طرح تاروں میں ہو، ماہِ تمام

خواجہ عالم شہ ہر دو جہاں / فضل بسم اللہ کرتے تھے عیاں

اختتام:

گر کرے تو دو وصفِ شہِ رقم / ہو یہ دفتر بار چہلِ اشتر نہ کم

پس درودِ مصطفی پر کر تمام/ بھیج اہلِ بیت پر، اس کے سلام

ترقیمه: تمت تمام شد تفسیر مرتضوی فقیر غلام مرتضی متخلص جنون بن عارف کامل جامع علوم عقلی و نقلی حضرت سید شاه محمد تیمور اله آباد، قدّس الله سرّه العزیز باتمام رسید.

کیفیت به سوره فاتحہ اور پارہ عم کی منظوم تفسیر ہے۔ ابتدا میں بسم اللہ کی نسبت آںحضرت ص کے وعظ و ارشاد مبارک کا ذکر ہے۔ بعد از آں، سورہ فاتحہ کی تفسیر کا یوں آغاز ہوتا ہے:

جس قدر عالم میں ہے مدح و ثنا/ سو وہ سب مخصوص ہے بہر خدا

مخزن: اسٹیٹ سنٹرل لائبریری (کتب خانہ آصفیہ)حیدرآباد دکن، نمبر 2323 جدید

ذریعہ معلومات: اسٹیٹ سنٹرل لائبریری (کتب خانہ آصفیہ) کے اردو مخطوطات: از: سید نصیرالدین ہاشمی، 2/ 40-41۔

 

تهیه و تنظیم: لیلا عبدی خجسته

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

تازه های نشر

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

108 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
503
1388
3150
9903
17710401