کد مطلب : 7078
07 خرداد 1399 - 08:39
تعداد بازدید : 50 بار
اخبار » گزارش

در شهر پیشاور، پاکستان در محلّه آسیا خانه ای قدیمی است که روزگاری در آن خاندانِ علمی زندگی می کردند که شیفه کتاب و تالیف بودند. بسیار علاقه مندِ گردآوریِ نسخه هایِ خطّی بودند و در کتاب خانه اشان نسخه هایی می یافتند که نظیرشان کم پیدا می شود. آخرین چراغِ این خانواده مولانا غلام جیلانی (درگذشت: 1292 هجری) بود. پدربزرگِ وی – مولانا غلام مصطفی- بود که نسخه هایِ خطّی را به دستِ خودش نوشته شده است یا توسّطِ دیگران. ممکن است که پدر یا پدر بزرگِ مولانا غلام مصطفی نسخه های خطّی به فارسی را هم به دستِ خود نقل کرده باشد. می توان گفت که آغازِ این کتاب خانه از زمان مولانا غلام مصطفی شروع می شود چون نسخه خطّی به تاریخِ 1111هجری به دست خطِ ایشان در آن است که برایِ خودش نقل کرده بود. البته کتاب خانه پیش از این وجود داشت. احتمال می رود که مولانا محمد معظم - پدرِ پدربزرگِ مولانا غلام جیلانی- شروع به گردآوریِ نسخه هایِ خطّی کرده باشند یا شاید محمد علی – پدرِ مولانا غلام جیلانی.

از خوش بختی هایِ این گنجینه این است که نسل در نسل افرادِ این خاندان همگی عالم بودند و از این رو تمامِ نسخه هایِ خطّی یک جا جمع شده است و بر تعدادِ آنها هم افزوده شده است. این افراد هر جا از وجودِ نسخه خطّی آگاه می شدند، خودشان را به آنجا می رساندند، با خواهش و منّت آن را بدست می آوردند، اگر ممکن نبود، با پرداختِ رقمِ گزاف نسخه  خطّی را می خریدند، اگر بازهم غیر ممکن بود، همان جا می نشستند و نسخه خطّی را نقل می کردند یا به کسی می گفتند که آن را نقل کند، به این دلیل روی برخی نسخه هایِ خطّی «استکتبه فلان» نوشته شده است. رویِ برخی از نسخه هایِ خطّی «طالعه غلام جیلانی» یا «طالعه غلام حبیب» نوشته شده است که به موضوعِ خاصی منحصر نمی شود. نسخه هایِ خطّی در هر موضوعی است. صحّافِ مشهور شهرِ پیشاور- سعدالله- نسخه های خطّی را به طرز عالی صحافی کرده است. هنگام سفر حج، ازمسیرهایِ بین راه نسخه هایِ خطّی می خریدند و یا سعی می کردند آنها را نقل کنند. در سالِ 1288 هجری، مولانا غلام جیلانی به حج مشرّف شد که داستانش را در کتابچه ای نوشته است که فلان کتاب را از فلان شخص خرید یا فلان شخص هدیه داد. تمام سرمایه مولانا غلام جیلانی صرفِ خریدِ نسخه های خطی می شد به طوری که اداره خانواده اش همیشه با مشکل مواجه بود.

هنگام فهرست سازی نسخه  هایِ خطّی این کتاب خانه دیدم [1] که ده ها نسخه خطّی را افرادِ این خاندان نقل کرده اند. اگر از نظر تعداد بررسی کنیم، بیش از همه مولانا غلام حبیب، سپس مولانا غلام جیلانی سپس مولانا غام مصطفی نسخه ها را نقل کرده اند. من نتوانستم که نسخه هایِ خطّی فارسی این کتاب خانه را ببینم، ولی به نظرم می آید که به دستِ مولانا محمد معظم نقل شده باشد چون در زمانِ وی (حدودِ: 1060 – 1150 هجری) زبان فارسی زبان رسمی بود و کتاب ها به این زبان نوشته می شدند.

افسوس که مولانا غلام جیلانی پسر نداشت و همسر و دخترانش تا حدِ توانِ توانستند از این نسخه هایِ خطی نگهداری کنند. والیِ کابل با پرداختِ یکصد و پانصد هزار روپیه خواست این کتاب خانه را بخرد، امّا دخترانِ مرحوم حاضر نشدند. چون نمی خواستنند یادگارِ پدرشان را بیرون از سرزمین شان ببیند. پس از درگذشتِ مولانا غلام جیلانی (سالِ: 1292 هجری/ 1875) تا 1330هجری/ 1912 این کتاب خانه بسته بود.

در سالِ 1910ضرورتِ تاسیسِ درسگاهِ علمی برایِ مسلمانان پیشاور بود. با کوشش های شبانه روزیِ مولانا فضل واحد حاجی ترنگزی (درگذشت: 1936) و صاحبزاده عبدالقیوم (درگذشت: 1937) «اسلامیه کالج» در تاریخ نوامبر 1913 تاسیس شد. [2] مسئولان کالج از همسر و دخترانِ مرحوم جیلانی خواستند که این گنجینة نفیس را به کتاب خانه عطا کنند و با موافقت آنها برایِ استفاده همگان وقف شد و کتاب خانه مرحوم جیلانی به «اسلامیه کالج» منتقل شد. برای تدریس عربی، فارسی و اردو در این کالج، کتاب شناسِ برجسته و دانشمند آن وقت- مولانا عبدالرحیم کلاچوی(درگذشت: 1950) انتخاب شده بود.  با توجه به ذوقِ کتاب بینیِ ایشان، تصمیم گرفته شده که مسئولیتِ کتاب خانه به وی سپرده شود. وی فهرستِ مفصلی از این کتاب خانه تهیه کرد و برایِ استفاده همگان فهرستِ مختصری را در 13 صفحه به چاپ رساند با عنوانِ: «مکتبه شرقیه دارالعلوم اسلامیه پشاور کے علمی جواہر پاروں کی جلوہ ریزی»، آوریل 1916. در آن کتاب خانه را معرّفی کرده است و فهرستِ مختصری از 36 نسخه خطّیِ نادر را آورده است. اشتیاق خوانندگان برایِ فهرست مفصل فزونی یافت. تقریباً پس از 2 سال، مولانا فهرستِ مفصل را آماده کرده به چاپ رساند: «لباب المعارف العلمیة فی مکتبة دارالعلوم الاسلامیة»، آگرا، هندوستان، سالِ چاپ: 1920. در بخشِ اول این فهرست، مطبوعات و نسخه هایِ خطّیِ عربی، فارسی، اردو و انگلیسی تا شماره 2028 ثبت شده است. در پایان ضمیمه هایی است: نمایه کتاب هایِ اردو، نامِ مولفان به حروفِ تهجّی، تصیحاتِ علامه عبدالعزیز المیمَنی (1987) بر نسخه هایِ خطّیِ عربی. علامه المیمنی در آن وقت به تازگی در «اِدوارد مِشن کالج» در شهر پیشاور استادِ عربی و فارسی تعیین شده بود، فهرست کتاب هایِ چاپی و نسخه هایِ خطّی از شماره 2514 تا شماره 2642. مولانا عبدالرحیم جلد دومِ فهرستِ این کتاب خانه را در سالِ 1939چاپ کرد، امّا نسخه هایِ خطّیِ بسیار اندکی است. مشخصاتِ نسخه هایِ خطّی فارسی و عربی علامه عبدالقدوس قاسمی (درگذشت: 1988) را نوشت.

خوانندگانِ با مطالعه فهرست هایِ این کتاب خانه از راه هایِ دور برایِ دیدنِ کتاب خانه  سرازیر شدند. از این رو قانونِ استفاده از کتاب خانه در سالِ 1928 تدوین شد:

«فهرست مکتبه علوم شرقیه، دارالعلوم اسلامیه، ایالتِ پشاور»، سرحد (شعبه اردو کتب)، پشاور، اقبال پریس، به اهتمامِ: سید ایوب شاه مَنیجر، سالِ چاپ: 1928، تعداد صفحات: 48.

یکی از استفاده کنندگانِ این فهرست کارل بروکلمان است که در نگارشِ «تاریخِ ادبِ عربی» از این فهرست بهره ها بُرد. نسخه هایِ خطّی این کتاب خانه مرتّب در حالِ افزایش است و فهرست هایِ آن از سویِ افرادِ مختلف تهیه شده است. با توجه به تقاضایِ زمان، این فهرست ها طبقِ اصول و قواعدِ جدید نوشته شدند.

فهرستِ مفصلِ این کتاب خانه به عربی منتشر شده است: احمد خان، مکتبة الملک فهد الوطنیة، الریاض(السعودیة)، 2005.

من از 20 می 1998 تا 20 فوریه 1999 از این گنجینه نفیس استفاده کردم. مرحوم مولانا عبدالرحیم نسخه هایِ خطّی نادر و منحصر به فرد را ذکر نکرده بود، یا نسخه  هایی خطّی که از سویِ علمایِ برجسته نقل شده بود اهمیتِ آنها را مشخّص نکرده بود. نسخه هایِ خطّی مجهول الاسم را نوشتم. برخی کتاب هایِ چاپی لابلایِ نسخه هایِ خطّی جلد شده بودند یا مجموعه هایی که در بینِ نسخه خطّی بودند، آنها را جداگانه فهرست نویسی کردم. با این حال اعلام می کنم که هنوز جای کار دارد و از ماهران این رشته تقاضا کمک می کنم.

برخی از نسخه هایِ خطّی مهمِ این کتاب خانه:

1- به نظرم قدیمی ترین نسخه خطّی به شماره 1621 است که رویِ کاغذِ قدیمیِ ساختِ دست نوشته شده است: «الاقناع»، تالیف: سعید بن هبة الله بن الحسن (درگذشت: 495 هجری). فقط «المقالة الرابعة» این نسخه خطّی است که در زمانِ حیاتِ مولف در 481 هجری نقل شده بود. احتمال می رود که این قدیمی ترین متنی است که رویِ کاغذ در پاکستان نوشته شده است.

2- بیش از 30 نسخه خطّی که زمانی زینت بخشِ کتاب خانه پادشاه، وزیر یا اشرفِ حکومتی بوده اند و دارایِ نشان یا نوشته این اشخاص است. اشخاصیِ مانند: ظهیرالدین بابر؛ سلطان مراد بن سلیم خان؛ جلال الدین اکبر؛ عبدالرحیم خان خانان؛ اورنگ زیب عالمگیر؛ سلطان محمد صفوی؛ شاه عالم محمد شاه؛ تیمورشاه. در این نسخه هایِ خطّی با شماره های زیر به طور واضح، مُهر یا نشانِ کتاب خانه هایِ شاهی است:

33 – 37 – 39 – 52- 88 (ب)- 98 – 165 (ب) – 191 – 206 – 244 – 282 – 338 – 374- 518 – 529 – 606 – 624 – 813- 972 – 1054- 1158 – 1176- 1261 – 1280 – 1300 (الف)- 1402/4 – 1436 – 1554 (ب) – 1626 – 1752 .

3- نسخه هایِ خطّی که شاهکار هنر خوشنویسی هستند با شماره هایِ ثبت: 191 – 191 (ب) – 202 – 280 (د)- 1931 (ب).

4- نسخه هایِ خطّی که در ابتدا یا بینِ آنها، سرلوحه هایِ بسیار نفیس و رنگین است با شماره ثبت:

33 – 38- 48- 84 – 191 – 212 – 223 – 600 – 1572- 1609 (الف).

5- تزیین کتاب ها به زیباترین شکل ممکن از ویژگی هایِ برجسته فرهنگ اسلامی است که این نسخه هایِ خطّی با این شماره ها از این زیبایی برخوردارند:

26 (ب)- 223 – 441 – 544 – 548 – 602/ یک – 626 – 1931 (ب).

6- نسخه هایِ خطّی به خطّ مولف:

- «المنهل البدیع فی مدح الملیح الشفیع»- تالیف: شعبان بن محمد الاثاری(درگذشت: 828 هجری)

- «شرح مشکوة المصابیح»- تالیف: الحسین بن محمد بن عبدالله الطیبی (درگذشت: 743 هجری)

- حاشیه عل شرح مختصر ابن حاجب للمعضدی، محشی الشیخ عبدالحق بن سیف الدین المحدث الدهلوی (درگذشت: 1052 هجری) (این نسخه خطّی را پسرِ حاشیه نویس از پدرش گرفته بود)

- «رسالة کلمة التوحید»، تالیف: اسماعیل بن مهرجان (درگذشت: 1239 هجری)

- «شرح ابیات شرح الزنجانی»، شارح شیر محمد بن شیخ محمد بن محمد شریف بن کمال الدین الفاروقی القرشی (درگذشت:؟)

- «البرهان المسلم بحرمة النداء باسمه الاعظم»، تالیف: مولانا غلام جیلانی (درگذشت: 1292 هجری)

- «لباب الاخیار»، تالیف: صدرالدین بن محمد نعیم بن محمد عظیم البشاوری البنجابی

- «میزان اللسان»، تالیف: مولانا عبدالرحیم (درگذشت: 1369 هجری)

7- نسخه هایِ خطّیِ منحصر به فرد که فقط در این کتاب خانه است:

- «عدة المسافر و عدة الحجاج و الزائر»- تالیف: عبدالله بن احمد بن عبدالله بن محمد بن عبدالرحمن بن محمد المقدادی الحضرمی (درگذشت: 1266 هجری)- این نسخه خطّی در 1239 هجری – یعنی زمانِ حیاتِ مولف- نقل شده است. احتمال می رود که به دستِ مولف نوشته شده باشد.

- «الصلاة الطاهرة»- تالیف: نعمة الله بن طاهر بن محمود بن طاهر النهروانی.

- «عجائب الاشعار و غرائب الاخبار»- تالیف: مسلم بن محمود بن نعمة بن رسلان ابوالغنائم الشیزری (درگذشت: 626 هجری)

- «مفاتیح الرحمة و اسرار الحکمة»- تالیف: مویدالدین الحسنین بن علی بن محمد الطغرایی (درگذشت: 515 هجری)

8- کاتبانی که از خطاطانِ سرشناسان بوده اند (نگاه کنید به اصلِ مقاله)

شخصیات هایِ برجسته سراسر دنیا از این کتاب خانه بازدید کرده اند که اسامیِ آنها در دفترِ یادبودِ کتاب خانه است. برخی از آنها: حکیم محمد اجمل، اِی.سی.ولنر- اِی.پی.هاردی، محمد رضا شاه پهلوی- احمد زکی- دکتر محمد سویسی (تونس).

پژوهشگران دانشگاهی برای رساله دکتری برخی از نسخه هایِ خطی این کتا ب خانه را تصحیح کرده اند:

- تصحیح نسخه خطّی «الکوکب الدرری»، تالیف: عبدالرحیم الاسنوی، نام پژوهشگر: قاضی محمد مبارک.

- تصحیح نسخه خطّی «العباب شرح اللباب فی علم الاعراب»، تالیف: الاسفراینی، شارح نقره کار (نصف اول)، نامِ پژوهشگر: جمیل الرحمان.

- تصحیح نسخه خطّی «العباب شرح اللباب فی علم الاعراب»، تالیف: الاسفراینی، شارح نقره کار (نصف ثانی)، نامِ پژوهشگر: انوار الحق.

- تصحیح نسخه خطّی «کفایة المفرطین (شرح الشافیة)»، تالیف: محمد طاهر بن علی الفتنی، نامِ پژوهشگر: نیاز محمد.  

- تصحیح نسخه خطّی «عجائب الاشعار و غرائب الاخیار»، تالیف: الشیزری، از سویِ یک پژوهشگر سوریه ای.

پژوهشگران دانشگاهی برای پایان نامه پیش دکتری برخی از نسخه هایِ خطی این کتا ب خانه را تصحیح کرده اند:

- تصحیح نسخه خطّی « شرح ملا قاری علی الفقه الاکبر- للامام الاعظم»- نام پژوهشگر: سید روحانی.

- تصحیح نسخه خطّی «نیل المراد فی تخمیس بانت سعاد»- تالف: الاثاری، نام پژوهشگر: محمد شفیق.

کتابدارِ این کتاب خانه – عبدالحمید- در سالِ 1999 برایِ پایان نامه پیش دکتری فهرستِ تمامِ نسخه هایِ خطّیِ این کتاب خانه را تهیه کرد که به قولِ وی با اصلاحاتِ فهرست   مولانا عبدالرحیم همراه است، اما این پایان نامه اشتباهاتِ تایپی زیادی دارد.

پی نوشت:

1-درباره دکتر احمد خان و فهرست هایِ نوشته شده او، نگاه شود، پایگاه خبری نسخ خطّی «بساتین»، مقاله با عنوانِ: دکتر احمد خان؛ نسخه‌پژوهِ برجستة پاکستانی.

2-دراین باره نگاه شود، پایگاه خبری نسخ خطّی «بساتین»، دو مقاله با عنوانِ: کتابخانه اسلامیه کالج / تاسیس مرکز مطالعاتی در پیشاور.

 

خلاصه و ترجمه: لیلا عبدی خجسته

خلاصه شده از مقاله به زبانِ اردو: «ذخیره مولانا غلام جیلانی»، مقاله نویس: احمد خان، جلد 205، عدد، 5، می 2020، صفحات: 364 تا 375، ماه نامه معارف، دارالمصنفین شبلی آکادمی، اَعظم گَر، هندوستان. شایان ذکر است که این مقاله پیشتر در مجلّه «فکر و نظر»، شماره 2، جلد 45، سالِ 2007، صفحات: 81 تا 96، اداره تحقیقاتِ اسلامی، اسلام آباد، پاکستان منتشر شده بود.

منبع:  https://shibliacademy.org/

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

100 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
775
1498
6214
22411
16403340