کد مطلب : 6662
13 اسفند 1397 - 18:26
تعداد بازدید : 181 بار
اخبار » مقالات

میر شهاب‌الدّین عماد‌الملک غازی‌الدّین خان بهادر فیروز جنگِ سوّم و متخلّص به «نظام» در 1148 هجری/ 36-1735 در حیدرآباد دکّن هندوستان به دنیا آمد و در 10 ربیع‌الثّانی 1215 هجری/ یکم سپتامبر 1800 در کالپی درگذشت و در پاک‌پَتَن به خاک سپرده شد. پدربزرگش – قمرالدّین نوّاب نظام‌المُلک آصف جاهِ اوّل (1671-1748)- در دکّن در سالِ 1724 سلطنتِ آصف‌جاهیان را بنیان نهاد. میر شهاب الدّین نظام در دربارِ احمد شاه (دوره حکومت: 67-1161هجری/ 54-1748) و عالم‌گیر ثانی (دوره حکومت: 73-1167 هجری/ 59-1754) وزیر اعظم بوده است.

شهاب‌الدّین نظام مریدِ خواجه فخرالدّین چشتی دهلوی (1126-1199 هجری/ 1717-1784) بود. نظام دربارة حالات و مناقبِ وی دو کتاب به فارسی تالیف کرد: «فخریه‌النّظام» (سالِ تالیف: 1191 هجری/ 1777) تاکنون چاپ نشده است. «مناقبِ فخریه» (سالِ تالیف: 1201 هجری/ 1787) که از مطبعِ احمدی در شهرِ دهلی در سالِ 1315 هجری/ 98-1897 چاپ شد. «دیوان» که با مقدّمه میرزا نصرالله فدایی در سالِ 1310 هجری/ 1884 از مطبع سرکاری، حیدرآباد دکّن چاپ شد. مثنویِ «نالة نِی» که از سویِ دکتر معین نظامی و دکتر عظمی عزیز خان از آکادمی مُعینیّه نظامیّه محمودیّه سلیمانیّه در شهرِ تونسا شریف در پاکستان در سالِ 1436 هجری/ 2015 منتشر شد.

خلیق احمد نظامی از قصیده‌ای نام برده است که نسخه‌‌ای از آن  (به شماره 29747/ 27 عربیه) در «ذخیره سبحان‌الله در کتاب‌خانة دانشگاهِ اسلامیِ عَلیگر» نام برده است که به خطّ خودِ نظام نوشته شده بود.

مولوی محمّد بن غلام محمّد گَلوی از مولّفین و شارحانِ کتبِ درسی در قرنِ 13 هجری در هندوستان است. وی از مریدانِ خواجه نور محمّد ثانی نارووالا- سلسله چشتیه- بود. وی از نظام خواست که شجره مشایخِ سلسله چشتیه را به صورتِ منظوم بنوسید و شاید نامِ این کتاب: «اسماء الابرار» باشد.

دکتر عظمی عزیز خان در سالِ 2014 مثنویِ «فخریه‌النّظام» را به عنوانِ رساله دکتری تصحیح کرد: دکتر معین نظامی (استاد راهنما)، گروهِ فارسی، دانشگاهِ پَنجاب، لاهور، پاکستان: «مقدّمه، تصحیح و تعلیقِ مثنویِ فخریه‌النّظام از نوّاب عمادالملک غازی خان نظام (وفات: 1215 هجری/ 1800)». براساسِ دو نسخه: نسخه خانقاه فاضلیه، گری افغانان، شهرستان راوَل‌پَندی، پاکستان. (در ملکیتِ پیر سیّد محمّد اکرم شاه چشتی نظامی، به خطِ نستعلیق، بدونِ تاریخ، از رویِ حدس: آغازِ قرنِ 13 هجری، در این نسخه، اشعارِ دیگری از نظام هم شامل است)؛ نسخه خانقاهِ نظامی، اورنگ‌آباد، هندوستان. (در ملکیتِ بی‌بی‌نیّر جهان صاحبه دختر معین‌الدّین قیصر میان اورنگ‌آبادی (درگذشت: دسامبر 1965)- سجّاده‌نشینِ درگاهِ خواجه نظام‌الدّین اورنگ‌آبادی، بدون تاریخ، از رویِ حدس: قرنِ 13 هجری). نسخه‌هایِ دیگرِ مثنویِ «فخریه‌النّظام»:

حاجی نجم‌الدّین سلیمانی در مناقب‌المحبوبین از نسخه‌ای نام برده است: (1894، صفحات: 53-70-77-83)

خواجه غلام فرید چشتی نظامی (درگذشت: 1901) از نسخه یکی از خانقاه‌هایِ پاکستان در مَتَن کوت، پَنجاب استفاده کرده بود. (مقاییس المجالس، 1984، ص: 527)

نسخه‌ای خوش‌خط در 312 صفحه از «فخریه‌النّظام» در ملکیّتِ میان نور جهانیان محمودی چشتی (درگذشت: 1412 هجری) – سجّاده‌نشینِ چشتیانِ شریف- بود. عکسِ این نسخه را برایِ پیر اجمل چشتی فریدی چشتی و دکتر افتخار احمد چشتی تهیّه کردند. در کتابِ «مخزنِ چشت» (فارسی- تالیف: خواجه امام بخش چشتیس مَهاروی) اشعاری از «فخریه‌النّظام» آورده شده است. یعنی می‌توان نتیجه گرفت که نسخه‌ای از «فخریه‌النّظام» نزدِ خواجه امام بخش چشتی مَهاروی بوده است.

از نسخه‌هایِ موجودِ «فخریه‌النّظام» در کتاب‌خانه مولانا آزاد، دانشگاهِ اسلامی عَلیگر، هندوستان:

(1) نسخه‌ای با جلی نستعلیق، واضح، صاف، 227 اوراق، 11 سطر در هر صفحه؛ سمتِ راست در صفحة اوّل با روشنایی سرخ: «هذا المثنوی فخریه النظام در 1191 هجری مولف عمادالملک غازی‌الدّین خان وزیر کالپی‌ [در] مدحِ مولانا محمّد فخرالدّین قدّس سرّه المتوفّی 1199 هـ».

ترقیمه: «تمّت تمام شد کتاب مثنوی فخریه نظامیه بعون الله الوهاب بتاریخ چهاردهم شهر جمادی الثانی یوم جمعه در 1200 یک هزار و دوصد هجریه نبویه مقدسه و علی صاحبها افضل الصلوه و اکمل التحیات».

در صفحه آخر، مُهرِ مربّع بسیار کوچکی: «محمّد اوحدالدّین 1202». (شایانِ ذکر است که در مرکزِ میکروفیلمِ نور در دهلی، میکروفیلم این نسخه است).

(2) به خطِ نستعلیق؛ تعدادِ اوراق 127؛ در هر صفحه 21 سطر. البتّه آغازِ نسخه به این صورت است که به هیچ عنوان با آغازِ «فخریه‌النّظام» مطابقت ندارد: «بعد از توحیدِ حضرتِ باری سبحانه و تعالی آغازِ داستان ظفرنامه پادشاه کبیر».  (شایانِ ذکر است که در مرکزِ میکروفیلمِ نور، دهلی میکروفیلم این نسخه است).

نسخه تازه دریافت شده

دِیرا نوّاب صاحب منظقه‌ای در شهرستانِ بَهاوَل‌پور، پاکستان است. حکیم محمّد حسین بدر چشتی (1922-1986) از مریدانِ حکیم سیّد اکرام حسین سیکری (1917-2007) بود. حکیم بدر چشتی «خانقاه عالیه چشتیه» را در سالِ 1978 تاسیس کرد. وی به گردآوریِ نسخه‌خطّی و کتاب‌هایِ نایاب بسیار علاقه‌مند بود و کتاب‌خانه‌ای داشت که پس از درگذشتِ وی به حکیم محمّد افتخاری حسین اظهر چشتی (زادروز: سپتامبر 1951) – سجّاده‌نشینِ فعلی- سپرده شد. در این کتاب‌خانه 100 نسخه‌خطّیِ عربی و فارسی است که یکی از آن‌ها «فخریه‌النّظام» است. این نسخه‌خطّیِ فارسی، مجلّد و بسیار باکیفیّت است. خوش‌خط، نستعلیق، روشنایی سیاه، عنوان‌ها شنگرفی، تعدادِ اوراق: س209. هر صفحه دارایِ 14 بیت است. نیمی از صفحاتِ آخرِ نسخه‌خطّی را موریانه خورده است.

آغاز: ای ثنایِ تو فخرِ اهلِ کلام / از تو مُلکِ سخنوری به نظام

بیتِ پایانی: سالِ نظمِ کتاب گفت نظام / «به کمال نظام ادایِ کلام»

ترقیمه: «تمّت الکتاب بعون الملک العلام، بتاریخ هفدهم شهر ذیقعده 1205 هجری مقدّس»

در سرورق مهر و سوادِ تحریرِ مالکِ نسخه- حکیم محمّد حسین بدر- است: «ملفوظاتِ حضرتِ نظام‌الدّین اورنگ‌آبادی جمع کرده حضرت خواجه فخر جهان دهلوی رضی‌الله عنهم، 27 جولای 1966» [27 ژوئیه 1966].

بالایِ این تحریر، به خطِ کهنه‌تری آمده است: «ملفوظِ سفخر نظام، تصوّف» ؛ «ساقه تقدیر العالم المتین الی عبد شمله عفوه».

در زمانِ حیاتِ مولّف کتابت شده است. گویا کاتب با نسخه‌ دیگری مقایسه کرده بود. چون در حاشیه‌ها، اختلافات نوشته شده است. برخی جاها هم «بدله» (یعنی بدل ) را نوشته است.

نظام در فراقِ مرشدِ خود غزلی رثایی سروده است. با این مطلع: بی فخرِ جهان، سجده نظاما به که آرم؟ / آن قبله این بنده درگاه کجا رفت؟

این مقاله را عارف نوشاهی نگاشته است که در مجلّه «تحصیل»، ادارة معارفِ اسلامی، کراچی، پاکستان، شمارة 3، ژوئیه- دسامبر 2018، به چاپ رسیده است. مقاله به زبانِ اردو است. لینکِ دانلودِ کاملِ مقاله:

https://tehseel.com/wp-content/uploads/tehseel-3/02-ARIF-NOSHAHI-2-MASNAVI.pdf

ترجمه و تنظیم: لیلی عبدی خجسته

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

58 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
591
1868
5526
59991
15654395