کد مطلب : 6680
19 اسفند 1397 - 18:20
تعداد بازدید : 23 بار
اخبار » مقالات

سورّت یکی از شهرهایِ تاریخیِ هندوستان در ایالتِ گُجرات است. در دوره مغولان اهمیّتِ این شهر از دو جهت بود: تجارتی و بندری. از این رو، زائرانِ حج برایِ رفت‌وآمد به حج از این بندر استفاده می‌کردند. پروفسور اقبال مجدّدی در مقاله «دکتر نبی بخش بلوچ در لاهور» می نویسد:

«دکانِ مرحوم مولوی شمس‌الدّین- تاجرِ کتابِ نادره- که زیرِ مسلمِ مسجد در لاهور بود. این دکان، در واقع یک مرکزِ علمی بود، دکتر عبدالرحمن بارکر – استادِ دانشگاهِ مک‌گیل در کانادا- بسیار به این دکان رفت‌وآمد داشت و بسیار اهل ذوق بود. دکتر بارکر زمانی، از شهرِ سورَت در ایالتِ گُجراتِ هندوستان کتابی یافته بود: حدیقه احمدی (تاریخِ گجرات) از بَخشو میان (درگذشت: 1265 هجری/ 1838 که تذکره علما و شعرا است. دکتر بارکر این تذکره نفیس، به قیمتِ ارزانی خریده بود و از این بابت بسیار شادمان بود. یک روز که در این باره صحبت می‌کرد، دکتر نبی‌بخش هم آنجا بود. معلوم شد که سیّد ابوظفر نَدوی در کتابِ «گُجرات کی تمدّنیِ تاریخ» (تاریخِ تمدّنِ گُجرات)درباره بَخشو میان و خاندانش صحبت کرده است. با شنیدنِ این خبر، دکتر بارکر بسیار خوشحال شده گفت که وقتی کانادا رفتم این کتاب را مطالعه می‌کنم. با شنیدنِ این حرف، مولوی شمس الدّین بلند شد و از ذخیره کتاب‌هایش، همین کتابِ مولانا ابوظفر را آورد. در همین دکانِ مرحوم مولوی شمس‌الدّین بود که این دو شخصیتِ علمی، با همدیگر آشنا شدند و دوستی‌اشان تا آخرِ حیات، ادامه داشت».

مولانا سیّد ابوظفر نَدوی (درگذشت: 1958): «بَخشو میان در سورَت دارایِ کتاب‌خانه بی‌نظیری بود که از اجدادش رسیده بود. جدّ بزرگِ او- شیخ خواجه عبداللّطیف- عالمِ بلندپایه‌ای بود که در 736 هجری/ 1335 در بغداد، از رتبه والایی برخوردار بود. از قبیله بنی عبد بودند که به مدینه آمده بودند. آنها از بغداد به گجرات آمده در احمدآباد سکونت گزیدند. پس از درگذشتِ شیخ، خواجه حسن محمّد تجارت را در پیش گرفت. اولادِ وی شیخ احمد و شیخ عثمان در دربارِ سلطان احمد شاه ثالث مقام داشتند. از نسل او: صفی‌الدّین خان در عهدِ جهانگیر صوبه دارِ احمد آباد بود. محمّد امین در عهدِ شاهجهان متصّدیِ بندرِ سورَت بود. شیخ حامد در 1053 هجری/ 1643 لقب «عمده التّجار» را داشت. وی در کنار تجارت، ذوقِ علمی داشت و بیست هزار کتاب در کتاب‌خانه‌اش داشت. وی در 1113 هجری/ 1643 درگذشت. پسرش محمّد فاضل بود. وی 30 میلیون بابت هزینه کرد و 40000 کتاب در کتاب‌خانه‌اش گردآوری کرد. برایِ خرید و نقلِ کتاب‌ها در شهرهایِ بزرگ نماینده‌ای مقرّر کرده بود. در 1129 هجری/ 1716 به ضربِ گلوله حیدرقلی خان متصدّی بندرِ سورّت او را به قتل رساند. نوه او – رضی‌الدّین احمد معروف به بَخشو میان- از کتاب‌خانه اجدادش بسیار فایده برد و با مطالعه 444 کتاب، «حدیقه احمدی» را تالیف کرد و جلدِ سوّم آن را «حدیقه الهند» نام نهاد. «حدیقه احمدی» هنوز به شکل نسخه است. بَخشو میان در 1265 هجری درگذشت. پسرش شیخ بهادر معروف به شیخ میان «حقیقه السّورت» را نوشت. از دیگر تالیفاتش: تاریخ و سیر که همگی به فارسی هستند» .

از تالیفاتِ شیخو میان، «گلدسته صلحایِ سورّت» است که در 1317 هجری در بمبئی چاپ شد. منابعِ این کتاب، در واقع از کتابِ «حدیقه احمدی» گرفته شده است. شیخو میان در ابتدای کتاب نوشته است که پدرش در جلدِ سوّم ِ«حدیقه احمدی» زندگی‌نامه 4688 مشایخ، علما، فضلا، حفاظ و دیگر شخصیت‌ها را نوشته است. بزرگانِ شهرِ سورَت به ویژه خطیب جامع مسجد بمبئی – مولوی محمّد المعروف به عبدالمنعم- به شیخو میان سفارش کردند که زندگی نامه بزرگانِ سورَت را بنویسد. از   این رو شیخو میان از «حدیقه احمدی» حالاتِ فقط بزرگانِ سورَت را جدا کرد و از 1849 (سالی که پدرش درگذشت) تا سالِ 1898 بر آن افزود و در 1317 هجری از بمبئی چاپ کرد. «گلدسته صلحایِ سورّت» به فارسی نوشته شده است. پروفسور محبوب حسین عبّاسی -  رئیسِ گروهِ فارسیِ کالج احمدآباد- آن را به اردو ترجمه کرد که در 2005 از «گُجرات اردو ساهتیه آکادمی» احمدآباد منتشر شد.

به نظرِ مولانا سیّد ابوظفر نَدوی، «حدیقه الهند» نامِ دیگرِ قسمتِ سوّمِ «حدیقه احمدی» است و«حدیقه الهند» کتابِ مستقلّی نیست.

نسخه ناقصی از «حدیقه الهند» در دانشگاهِ پَنجاب، لاهور نگهداری می‌شود که از ترقیمه معلوم می‌شود که 4 سال پس از درگذشتِ شیخ رضی‌الدّین احمد عٌرف بخشو میان (سالِ درگذشت: 1265 هجری) یعنی سالِ 1269 هجری، به دستورِ حاکمِ بندرِ سورَت – مِستِر فریر- نقل شده است.

یک نسخه خطّی از آن، در دانشگاهِ بین‌المللیِ اسلامی مالزی است، در اداره ISTAC، گنجینه عبدالرّحمن بارکر. البتّه معلوم نیست که آیا این نسخه کامل است یا خیر؟ زیرا هنوز فهرستِ نسخه‌هایِ خطّیِ این اداره نوشته نشده است.

به تازگی پروفسور محبوب حسین عبّاسی- ساکنِ احمدآباد در هندوستان- اطّلاع داده‌اند که نسخه کاملِ «حدیقه احمدی» و باکیفیّت، به خطّ مولف- شیخ رضی‌الدّین احمد عُرف بخشو میان-  در 2000 صفحه، در کتاب‌خانة پیرمحمّد شاه در شهرِ احمدآباد هندوستان است. دعاگوییم که این نسخة مهمِ فارسی به زودی تصحیح و چاپ شود.

این مقاله را محمّد راشد شیخ نگاشته است که در مجلّه «تحصیل»، ادارة معارفِ اسلامی، کراچی، پاکستان، شمارة 3، ژوئیه- دسامبر 2018، به چاپ رسیده است. مقاله به زبانِ اردو است.

لینکِ دانلودِ کاملِ مقاله:

https://tehseel.com/2018/07/01/04-rashid-shaikh/

 ترجمه و تنظیم: لیلا عبدی خجسته

 

 

کد امنیتی
تازه کردن