کد مطلب : 7532
04 خرداد 1400 - 11:02
تعداد بازدید : 1047 بار
اخبار » مقالات

ما چه می دانیم «قحطی» چیست؟!

 مردم سرزمین ما هر چند سال یک بار قحطی های کوچک و بزرگ را تجربه می کردند و می مردند و فراموش می شدند. این تجربه مرگبار در مناطق روستایی و ار باب رعیّتی به مراتب سهمگین تر و غم انگیزتر بوده است. مردم ستمدیده و رنج کشیده در روستاهای دور افتاده؛ نه تاریخ زندگی شان نوشته شده و نه تاریخ مردنشان.

شهرستان خدابنده دارای بیش از سیصد و چهل و سه پارچه آبادی و سی و سه روستای خالی از سکنه است و به جرأت می توان گفت صفحاتی به اندازه تعداد این روستاها از تاریخ این منطقه نوشته نشده است.

گویا این سامان «تاریخ» ندارد؛ هرچه هست ظلم ارباب بوده و بیچارگی «رعیّت».

 از تاریخ زندگی رعیّت چیزی نمانده است؛ گویا آن هم مثل گندم، زمین، بیگاری و ... قسمت ارباب شده است. هنوز با گذشت چند نسل از آن روزگار بدبختی ها، بلاها و ظلم های خان ها و ارباب ها نقل مجالس شب نشینی هاست.

 هنوزپیرمردها و پیرزنانی هستند که به نقل بزرگان و نیاکان از قحطی و نایابی 1288 و جز آن  خاطرات گوناگون تعریف می کنند ، وقت سوگند یاد کردن می گویند: «هشتاد و هشتی باشم اگر ...».

 هنوز هم سالخوردگانی  هستند که هنگام آوردن سفره از جا برمی خیزند و به استقبال آن می روند و سفره را زیارت می کنند و با احترام بر زمین می گذارند و تکریم می نمایند. آنان که در قحطی های کوچک و بزرگ از ارزن، ماش، سیب زمینی، گندم سیاه[1](که نانش مانند ذغال می شد) نان  تهیه کرده وجان سالم بدر برده اند.

در زندگی ما که همه چیز سیاست، رسانه ها، دین مداری، اقتصاد... از صداقت تهی و با دروغ عجین شده این نوع رویدادها باور ناپذیر است.

قحطی و از گرسنگی مردن برای ما که در غذا خوردن نیز صداقت نداریم؛ وقت سیری نیز دست از غذاخوردن نمی کشیم، سخت و دشوار است.

موضوع تاریخی گرانی و قحطی در تاریخ و فرهنگ  این مناطق جایگاه ویژه ای دارد که بایست به آن پرداخته شود.

برای نمونه مرحوم سید محمد حسین  شهریار(درگذشته 1368ش) در شاهکار ادبی خود «حیدربابایه سلام» در بند چهل و پنجم به این نوع قحطی و نایابی اشاره ای غمگنانه دارد:

 دئدیم دیون مسیّبه نه گلدی                                 غلام گوردوم آغلار گوزیله گولدی

دئدی اودا باهالیق دوشدی اؤلدی             دئدیم یازیق بیزله حاصل بولنلر

بیتمینده آجلاریننان اؤلنلر

 از سرنوشت[دوستم] مسیّب پرسیدم غلام با چشمهای گریان خندید و گفت: «او هم در اثر گرانی مرد».

 گفتم:«آن طفلک ها با ما محصولشان را قسمت میکردند و سهیم بودند وقتی زرع و کشت آنها حاصل نداد از گرسنگی مردند». جان کشاورز در گرو کشته های خویش است. [2]

 

متن پیش رو منظومه ای در تاریخ سرمای سخت و قحطی است 1326 است. این ابیات به زبان ترکی سروده شده و چنان ساده و روان که نمی توان آن را به فارسی ترجمه کرد و اگر بتوان لطافت و دلنشین آن را نمی توان باز گفت.

 در این اثر مرحوم شیخ قدرت الله کوچک بیگی سرمای سخت و پیامد آن قحطی و گرانی را در سال 1325به نظم کشیده است.

نمونه دیگر این نوع ادبیات توصیفی از قحطی در این منطقه  منظومه  مرحوم میرزا خلیل مصائبی (درگذشته 1325ش) با عنوان  «وضع روزگار» است. وی این منظومه را در سال 1321ش سروده و در  آن به قحطی قصبه قیدار - که در آن سال چهارصد خانوار بوده-  اشاره کرده و قیمت اجناس را نیز در شعر گنجانده است:

....چورک یوخ آرپا یوخ آذوقه یوخ حتی که هیزم یوخ

بواوضاع و بو دوراندان ئورگ قانیله دریادور

چورک دورت یوز تومن یاغین یاریم خرواری مین تومان

اولوبدور یوز تومن قند ای برادر وای و ویلادور

بیری آرپا بیری داری بیری خولّار سراغینده

ولی اونلاریدا تاپماخ فقیره خواب و رویادور

اتین خرواری آلتی وزتومن قصّاب ناز ایلیر

سامان یونجا چخوب اوج سمایه حکمی مجرادور

پیمبر(قیدار)اهلی دورت یوز ایولیدور اما حساب ایتسن

علاوه ایکی یوزدن ایولی سی مفلوک بی پادور [3]

 

قحطی عوامل گوناگونی دارد و در این سال تغییر ناگهانی آب و هوا علّت آن بوده است. در گیر و دار زمستان و سرمای طاقت فرسای آن (اوّل بهمن ماه) ناگهان هوا گرم و طبیعت بهاری شده است.

رسیدن این بهار زودرس و نابهنگام  مردم بی خبر را فریفته و به شیوه هر ساله به کار کشاورزی و شخم و کشت و زرع پرداخته اند. با این توهّم که دیگر نیازی به آذوقه و علوفه حیوانات نیست؛ با مصرف بی رویّه چیزی از اندوخته ها باقی نگذاشتند.

بیست و پنج روز مانده به پایان سال، زمستان با سرمای سخت و سوزان  بازگشته و تا نیمه های اردیبهشت دمار از روزگار مردم درآورده است. پیامد این سرما کمبود علوفه و کمیابی غلّات و گرانی و قحطی بوده  که در این منظومه  ثبت شده است.

 

این بارش سنگین در سطح کشور روی داده و به گزارش روزنامه اطلاعات مردم برخی شهرها را نگران خرابی و ویرانی خانه ها کرده است.  در اخبار این روزنامه شماری از مردم اظهار داشته اند که شدّت و سنگینی برف از ده سال به این طرف بی نظیر بوده است در یکی از خبرها آمده است:

«... بارندگی های مفصّل و نافع ...تلگرافات رسیده از شهرستانها حاکی است که در اردبیل  ملایر  بروجرد محلات بروجن کلات قوچان فریمان فسا زنجان مشهد در این چند روزه برف و باران مفصّل و نافعی باریده که موجب خوشنودی کشاورزان شده است»[4]

شاعر این سروده از روحانیون خوشنام و فرهیخته شهرستان خدابنده؛ مرحوم حاج شیخ قدرت الله کوچک بیگی فرزند فرزند علی اشرف است.

وی در سال حدود 1290 در روستای «اوغوزلو» متولد شد. علوم مقدماتی مکتب خانه ای را در زادگاهش فراگرفت. دروس فقه و ادبیات و حساب را نزد روحانیون محلی منطقه تکمیل کرد. از جمله اساتید وی سید حسین زنجانی از علمای مقیم روستای اغوزلو است.

وی در جوانی به روستای «گل تپه» خدابنده مهاجرت کرد و در آن سامان سکونت گزید، وبه  تدریس در مکتب خانه ها و وعظ و ارشاد و اقامه جماعت و تبلیغ دینی روی آورد. پس از انقلاب اسلامی به تدریس علوم ادبیات عربی در حوزة امام صادق (ع) شهر قیدار پرداخت و سالیانی نیز در دفتر امام جمعه قیدار به پاسخگویی به مسائل شرعی و رسیدگی به مشکلات و دعاوی مراجعه کنندگان را به عهده داشت. انجام وظایف روحانیت و  تربیت و آموزش چند نسل از طلاب و روحانیون و مردم متدیّن منطقه خدابنده و انتقال فرهنگ اسلامی دستاورد یک عمر تلاش و تدریس و زحمات او بشمار می رود. وی در دوم تیرماه 1384 در شهر قیدار دارفانی را وداع گفت. پیکر وی پس از انتقال به روستای گل تپه در قبرستان عمومی این دهستان آرام گرفت.

از جمله آثار وی دیوانی از اشعار و مراثی و قصاید است که در موضوعات مذهبی و ذکر مصائب و فضائل اهل بیت (علیهم السلام) سروده شده است. این مجموعه در قطع رقعی  به  نسخ تحریری کتابت شده است.

نسخه خطی این مجموعه  نزد نوه دختری ایشان معلّم فرهیخته جناب ذبیح الله قاسملو در شهر قیدار نگهداری می شود. نسخه دیگری از این اثر نیز نزد یکی از شاگردان فاضل و ارجمند وی  حجت السلام و المسلمین حاج شیخ یدالله هاشمی در شهر قزوین موجود است. به لطف محبّت این دو بزرگواری تصاویری از این مجموعه در اختیار نگارنده سطور قرار گرفت که از محبّتشان سپاسگزار است.

نمونه ای از سروده های موحوم کوچک بیگی:

ای محترم برادر و ای  سرور نجیب                             از بنده یادگیر و بدان حرمت ادیب

از جهل می شود دل ما چون شبی سیاه                       بخشنده از نجوم علومش عجب نصیب

از نور علم جمله تاریک و روشنی است                     علم است هر بعید جهان را کند قریب

گربشنوی زمنطق قرآن ز اهل علم                              بوی گلاب می دهد و طعم و عطر سیب

هر کلمه ای کز آیه قرآن بیان کند                             شیرین تر است واحد حرفش ز صد زبیب

«کوچک بگی» بگفته ی نغرت علم نما                      پر کن زقول و فعل معلّم دل شکیب

*****

در جهان به ز همه نعمت عالم علم است                     روشنی بخش جهان ارزش آدم علم است

ادب و فهم و کمال و شرف انسانی                            دولت هر دو جهان نقش دو خاتم علم است

عالم از معرفت حق بدهد درس کمال                        غرض از آیه قرآن مکرّم علم است

قول «من علّمنی» صحبت عالیست به ما                       «صیّر العبد» به شاگرد مفخّم علم است

آنچه در روز ازل گشت ز فرمان خدا                         بر ملایک سبب سجده به آدم علم است

اولین حاجت موسی ز خداوند کریم                          که کند دعوت فرعون معلّم علم است

برفنون بشری راهنماییست متین                                  آشنا ساز ره مکه و زمزم علم است

نیست «کوچک بگی» ار لایق وعظ و تادیب               لیک از لطف معلّم شده منعَم علم است

*****

آمنه بنت وهب مادر پیغمبر بود                                       فاطمه بنت اسد والده حیدر بود

آن خدیجه پدرش بود خویلد ز قریش                                 مادر طیّبه فاطمه اطهر بود

حضرت فاطمه هم پاک حسنین                                 شهربانو به علی زین العبا مادر بود

فاطمه بنت امام حسن سبز قبا                                   مادر حضرت باقر پدر جعفر بود

ام فروه لقب فاطمه امّ جعفر                                     لیک این فاطمه هم فاطمه دیگر بود

پدرش قاسم از اولاد محمّد بوده                     ابن بوبکر که در پرورش حیدر بود

 بوده برحضرت کاظم چو حمیده مادر                       پاک از هر بدی از طایفه بربر بود

هشتمین نور خدا والده پر مهرش  نجمه                     بانوی بلند اختر گل پرور بود

مادر تاسع انوار تقی بن علی نوبیّه                          یا بوده سبیکه به سما اختر بود

به امام دهمین والده  سمانه شمار                             مغربیه لقب و سیّده اش زیور بود

عسکری را صدفی بود که نام است حدیث                    کوکب یازدهم جلوه آن گوهر بود

حضرت مهدی موعود ز نرجس خاتون                     رهنمون حضرت زهرا به همین اختر بود

پدرش بوده یسوعا پسر قیصر روم                          مادرش دختر شمعون و گل احمر بود

مادر حضرت عباس بود ام بنین                              نام او فاطمه بر شیر خدا همسر بود

بوده لیلا به علی بن حسینش مادر                            هم ربابش به علی اصغر او مادر بود

«قدر ت الله» که این نظم تعشّق میکرد                     طمع یاری از آنان به صف محشر بود

*****

ای قوم دغا عالمه نور بصرم من                             دریای وفاده نجه عالی گهرم من

دردانه زهرا ثمر باغ ولایت                                  فرزند نبی زاده خیر البشرم من

بیر اولدوزام آخر بیلون ای طائفه نار                       مندندی هامی نور جهان مطلع انوار

من اولماسام اولماز شرف ثابت و سیّار                      نجم جدی و زاده شمس و قمرم من

من وجه خداوندم ایا فرقه مغرور          بیزدن یارانوب صورت جوزا حمل و ثور

من سیمم امورات جهان منلن ایدور دور           آنامله آتام زردی و فرزند زرم من

قارداش اولومی الیدن آلوب صبر و قراریم       ظلمیدن الوب تار چه لیل و چه نهاریم

باعث بو جهان خلقتینه جدّ کباریم                   والله که باخون بیر شجر پر ثمرم من

ای احمد مختار اوزونه عاق اولان امّت           سیزلرده نه وار ذرّجه عار و نه حمیّت

قونداقیمی جبریل آپاروب گوگلره زینت           زیب فلک و لوح و قلم سر به سرم من

ای کافر و مهمان کش و ملعون و دنی لر                   بیز آل پیمبر قرشی لر مدنی لر

بیزدن یارانوب جنّت و طوبی ایله کوثر                          قانیمله جهنّم اودینا سو سپرم من

*******

سرمن خاک راه استادم                                            جان فدایش بدون صبر و شکیب

هر افادات ز وی رسیده به من                                             مستفیدم چو دارویی زطبیب

واقعاً آفرین کمال کرم                                             مرحبا مرحبا چه شخص نجیب

چه رئوف و چه مهربان چه عطوف                            چه شفیق و چه عزیز و چه حبیب

شکر به رحمت خدای کریم                                     عنصرش از وفا شد ترکیب

روید از خاک من اگر سبزه                                      مدح خوان معلم است و ادیب

قول «کوچک بیگی» به شاگردان                              حجّت قاطع است بر ترغیب

*****

بشنو نصایح ما که سعادت و بزرگیست                     برهی زبند عالم شنوی چو پند استاد

که کجا روی که جایی به از این نمی توان یافت         که ز کسب علم و ایمان به دو عالم است استاد

زبضاعت حیات ارتحفی توان خریدن                        به وجود علم با شد به هدر نمی توان داد

چه جواهری زلالی چه ارادت بزرگی                        که رهی ز جهل و باشی به عروس فهم داماد

تو زعشق علم باید بکنی زکوه خارا                           بکند ز عشق شیرین چو زکوه وسنگ فرهاد

به یم طلب نباشی اگر عاشقانه غوّاص                        دُر پر بهای دانش نکشی برون چوصیّاد

غرض از چنین وجیزه ز حقیر یادگاریست                   به دعا و یا به حمدی مگرم کند کسی شاد

«ترجمه منظوم اذان»

بدان تو معنی الله اکبر                                               کمالش از قیاس و وهم برتر

شهادت می دهم جز او خدا نیست                             به جز وی خالق ارض و سمانیست

گواهی می دهم ختم پیامبر                                      محمد(ص) باشد ای خلّاق اکبر

گواهم این که غیر از وی ولی نیست                          ولی و حجت حق جز علی(ع) نیست

شتابی کن ستون دین نماز است                               به درگاه خدا وقت نیاز است

شتابی کن به سوی رستگاری                                   امیدی جز خدا هرگز نداری

به این بهتر عمل شتاب بشتاب                                  سعادت از خدا دریاب دریاب

«ترجمه ای دیگراز اذان»

نمایم ذکر الله تعالی                                                 که باشد از قیاس و وهم بالا

خدایی نیست جز خلاّق رحمان                                به امرش خلق گشته کون و امکان

گواهی می دهم این که محمد(ص)                          رسول است ازسوی خلاّق سرمد

گواهی می دهد بر حق ولی اوست                            وصی مصطفی حجت علی(ع) اوست

بکن تعجیل و بر پا کن نمازت                                  به حق بنما مناجات و نیازت

به سوی رستگاری کن شتابی                                  پناهی غیر از این درگه نداری

شتابی بر چنین خیر العمل ها                                     نماز است آن که نور آرد به دلها

شتابی کن به کاری کان بود خیر                              به دنیا آخرت ایمان بود خیر

نگاهی به هنر شعری و آرایه های ادبی در این قصیده: ارزش نخست این قصیده  موضوع آن است؛ این شعر بخشی جدایی ناپذیر از زندگی انسان است و این گونه با رسالت  راستین در خدمت انسان  بوده و  رنج او برای زندگی را شرح داده است.

 نگاه شاعر چنان شکوفا و زنده است که گویا خواننده این وقایع به تماشا نشسته و هر منظره و هر اتّفاق حضور داشته است. وی چندان از صناعات ادبی تشبیه، تلمیح، کنایه، سوال و جواب وامثال سائره ... در متن درآمیخته و به شیوایی از ناگواری سرما و مرگ کاسته تا این شعردر ردیف اشعار دلنشین و خاطر پسند قرار گیرد  .

مهارت وی در گزارش وقایع که خود گواه آن بوده، تنظیم رویدادهای یکی پس از دیگری، انتخاب بحر رمل از بحرهای خوش آهنگ و پرکاربرد و قافیه مصدری و پسوند مصدری «ماق» به زیبایی این سروده افزوده است.

 شاعر در مقام راوی و چشم بینای تاریخ، از ثبت کوچک ترین وقایع سرمازدگی و تاثیر آن در طبیعت، جولان بهار در میانه زمستان، مرگ رقّت آور حیوانات، چالش قوت و غذای روستانشینان، سرانجام سرما و رویش گیاهان در فصول دیگر و چرای حیواناتی که تلف شده اند، بی کاری و بی پناهی مواجب بگیران، شمار کشته شدگان حادثه گزارش جزئیات کوتاهی نکرده است.

وی با طرح حیوانات و مرگ آنها درجای جای  این شعر طبیعت را در مثالی ساده و عامه پسند، به حیوانی  تشبیه کرده که در کنار همة بهره آوری، گاه سرکشی می کند و آسیب می زند و انسان باید تسلیم قهر و آشتی آن باشد.

 «قویدی فلک باشماقی» به معنی فلک کفشهای او را جفت کرده، است. این کنایه گویای تمام شرایط دشوار زندگانی در آن پیشامد و مهاجرت از روستا دارد که هر که آهنگ رفتن دارد، درنگ نکندکه جای ماندن نیست.  این روزگار پریشان شرایط کوچ از روستا را فراهم کرده است.     

مرحوم کوچک بیگی  در تصویر طبیعت و دگرگونی هوا و سرمای ناگهانی زمین به صفحه شطرنج تشبیه شده است. «فلک شعبده باز فرزین ایدوب بیداقی» (= فلک شعبده باز بیدق را فرزین کرد).

ناگهان بیدق (سرباز) را به فرزین (وزیر) تبدیل شد. طبیعت بسان سربازی خادم که بی ارزش ترین مهرة شطرنج با حرکتی رو به جلو و معمولی بود به وزیر، مهرة قدرتمند و پرارزش شد.  با توجه به نوع حرکت آن در کجروی و کج رفتاری تشبیه شده است.

وی در طرح طوفان ناگهانی،  ستیز آسمان و زمین را با کنایه «هواسپدی گوگه تپراقی» تعبیر کرده است؛ زمین به روی آسمان خاک پاشید و نبرد طبیعت آغاز شد.

در بیان شدت سرما آرایه ادبی اغراق را به حدّ کمال رسانده است؛ «قیدر قوسالا هر دوستاقی» (= در آن سرما هر زندانی را اگر بیرون برانند باز هم به زندان بر می گردد).

 برای شدّت یخبندان و فراوانی برف با عبارت از اصطلاح  «یا غیری بوز توکوری دیرناقی» بهره برده است. ناخن را که به گوشت چسبیده و پیوسته است و در مثل جدانشدنی و پیوستگی عبارت «گوشت و ناخن» را بکار می برند،  در شعر چنین به نظم کشیده است:  سرما ناخن را از گوشت جدا می کند و می اندازد.

از لطیف ترین تعبیرات شاعرانه در این سروده «در بیت نخست جناس» وازه سنه به ترکی و عربی (= تو- سال) بهره برده است در محل اشاره به محل فوت نجف خان، مفهوم را با سوال و جواب نشان می دهدو سپس خود محل دیگری را می شناساند.

وی در بیانی غم انگیز این بیت را سروده است:

قیرماق اولماز بالا حیوانی وریر روزی میزی             قوی قیراق کلفتی جانا بیله دور ییراقی

 «فرزند نمی توان از غذای حیوان گذشت که روزی ما از آن است واز زنده نگهداشتن آن ناگزیریم ، بگذار از غذای خودمان بگذریم تا حیوان بماند! این راه و روش خوب است!»

این گونه ادیبانه و طنزآمیز تلاش آدمی  برای «ماندن» را  در طرازی با ترجیح دو قطب انسان و مادیات بیان کرده است. اختیار ماندن و مردن کدام یک؟ و با چه قیمتی ؟ انتخاب کدام و نابودی کدام؟ کدام فدای یکدیگر خواهد شد!. انسان برای انسان است یا انسان یرای مادیات؟  راز هستی در همین انتخابها نهفته است.

در این منظومه  آسمان ابری و مه آلود را  با همه وسعت به حجم «یاشماق» تشبیه کرده است. یاشماق نوعی بستن چارقد و لچک بر قسمت پایین و (دهان و چانه) است که زنان برای احترام و شرم در مقابل بزرگتر این گونه چهره را می پوشانند. وی با تصویر سازی  هوای مه آلود ،مه  مقابل دهان را با آسمان مه آلود مقایسه کرده است.

 دگرگونی ناگهانی هوا در هنگامه کار در مزرعه و شدت آسیب سرما  را در یک تلمیح شیوا  با طوفان ناگهانی نوح بیان کرده است. فراوانی آرایه های لفظی و معنوی در این قصیده مجال دیگری می طلبد که باید در مقابل دیگری شرح داد.

ترجمه فارسی منظومه قحطی:  سال 1326، یک ماه از زمستان نگذشته هوای تابستان نمودار شد، زمین گرم شد و برفها آب گردید. خوشی هوا مردم را فریب داد، گله ها به صحرا رفت و گاوها و گاوآهن ها به راه افتادند و جوکاشتند با این خوشی هوا، دلیلی برای نگهداری علوفه و آذوقه حیوانات نبود. بی جا و بی جهت مصرف گردید و در اندک زمانی حیوانات پروار شدند.

 هوا، هوایی بهاری و زمان سفر فرارسیده بود مردم به مسافرت می رفتند، دوباره زندگی و داد و ستد در روستا جریان پیدا کرد. یکی برای مسافرت به طرف  تهران رفت و یکی به سمت سولدوز (نام قدیمی نقده) . یکی شروع کرد به خرید بز و گوسفند و میش.

گذشت تا بیست و پنج روز مانده به عید ناگهان هوا طوفانی شد، روزگار تیر و تار گردید. باد خاک را به هوا می برد و طوفان سهمگین شروع شد، سرما بیداد کرد به شدت تمام، آب ها یخ بست و سنگها از سردی شکافت، برف شروع به باریدن کرد و چه برفی؟! زمین را در خود فرو برده بود، این تغییر ناگهانی هوا و بارش برف مردمی را که در صحرا به کار مشغول بودند، حیران ماندند.

طوفان نوح به پا خواسته بود با این بارش در روستای «چنگوری» چهار نفر زیر آوار ماندند، روستای «سازین» سه نفر کشته داد.

در «گوگجه ییلاق »  یک نفر از سرما مرد، جنازه دو نفر به نام های «عزیز الله» و « لطف الله» را در روستای زاغجلو را زیر آواره برف بیرون کشیدند.[5]

 سرهنگ نجف خان از نظامیان حکومتی میان دو روستای «دهشیر» و «دوتپه سفلی»[6] حوالی «بلگشیر»  اسیر برف شد. صد قدم مانده به روستا یخ زده بود. سوار کاری نمونه و اسبی تیزرو و سبک سیر.  شگفتا که اجل  او را در آن هوا بیرون کشیده بود، در آن سرمایی که اگر زندانی را آزاد می کردند به زندان باز می گشت.

 در آن هوای برفی گرگها در «کوسّا»[7] طعمه گرگها شد. وی به گمان  این که گرگها را بترساند به پشت خود زنگوله بسته بود، سه گرگ او را  از پای درآوراند، بیچاره فکر می کرد گرگ هم بسان آدمیان است که بتوان در یک نمایش با سبد و  چیزهای دیگر سرگرم کرد.

خلاصه این که سرما خوب و بد و همه منطقه را زمین گیر کرد، با تصورآمدن بهار آذوقه ها و علوفه ها تمام  شد و گرسنگی حیوانات آغاز شد، از گرسنگی می مردند و یا   یکی پس از دیگری ذبح می شدند، تا گاو نر که برای شخم زدن بکار می میرفت، زنده بماند.

  هرچه سرمایه بود صرف خرید آذوقه می شد. حیوانات از گرسنگی پا به زمین می کوفتند، نوکرها و کلفت ها مرخص می شدند.[8] دشمن! آری دشمن!  چنین ایّام خواری و بدی را نبیند.

 اطراف خانه ها پر از لاشه های حیوانات بود که از گرسنگی مرده بودند. چه سخت بود تماشای جان کندن بزی که بزغاله اش در حال جان کندن بود. سرما ناخن آدمی را ازگوشت جدا می کرد.

 هنوز سرما به کلی نرفته بود که «آزار» (بیماری گروهی و همه گیر) از راه رسید و هر چه حیوان که از گرسنگی جان سالم بدر برده بود، گرفتار «آزار» شد.

حیوانات تلف شدند. یک ماه  از بهار گذشته بود و هنوز برف از برف  تکان  نمیخورد  و آب نمی شد.

 هنوز هوا پر از مه بود مانند «یاشماق» زنان.

 حسرت بزرگی بود؛ با چنین سرمای سخت و بارش برف، بهار و تابستان دشت و صحرا پر از علف خواهد شد و علوفه و محصول بسیاری خواهد رویید ولی دریغ! نه حیوانی برای چریدن مانده و نه بذری برای کاشتن.  این قحطی کجا و قحطی 1335 ق کجا؟!

 آن سال سالی بود که قحطی آن مثل شده بود و گندم به کیلویی پنج تومان رسیده بود. سالی که دل و روده مردم خشک شده بود، سرما و باران و باد همه نعمت خدا هستند، سال هزار و سیصد و شمس اگر پنج کم کنی سال قحطی بزرگ می شود.[9]

چه انسانهای بزرگ و بزرگواری بودند که سر سوزن از مرز انسانیت و انصاف و جوانمردی پا فراتر ننهادند و رنج سترگ انسان بودن و انسان ماندن  را با تمام دشواریها و سختی ها تاب آورده و این گوهر تابناک را به زیبایی هر چه تمام تر پاس داشتند. در این گونه حوادث مانند صدای شیپور جنگ؛ عیارهای دین داری و انسانیت و مردانگی محک می خورد.

گزیده کلام این که به گفته حامد ماکویی:

گؤزل زمانیدی گچن روزگار                        یوخسولودوخ اما اؤرگ شادیدی

غم سیز دولانیردوخ غم سیز یاشیردوخ           زندگانلیق آغزیمیزدا دادیدی[10]

 

ترجمه: روزگاری که گذشت چه روزگار خوشی بود! هیچ چیز نداشتیم امام دل شادی داشتیم. بی غم زندگی میکردیم و بی غم  بزرگ می شدیم زندگی برایمان لذت داشت.

 

یاد آور می شود ادیب و ارجمند حاج شیخ یدالله هاشمی[11]-  از شاگردان مرحوم کوچک بیگی- این قصیده را تکمیل کرده و ابیاتی چند بر آن افزوده است . تکمله ایشان در کتاب خمسیه سلام (مجموعه اشعار ترکی که تا کنون به چاپ نرسیده) در آینده چاپ خواهد شد.

متن قصیده سرما و قحطی

بیر بیانات زمانی ایلیوم شرح سنه                        سنه نین اوچ یوز ویرمی آلتی که آیدور باقی

گچدی بیر آی قیشمزدان یاییمز ظاهر اولوب           گون دگوب قار اریوب خشک ایلدی تپراقی

آرانون جفتی چخوب أکدی نچه گون بصفا               قویونی گیتدی چوله دوتدی چوبان چمّاقی

بیله یای اولماقی آلّاتدی بیز بی بصری                        دیدوق آیا علفین وجهی ندور قالماقی!

حقّه نا حقّه علف صرف الونوب حیوانه                      قوزوسی باقلادی قویروخ، کوگلوب اولاقی

چون بهار اولموشدو خلق هامی قیلدی سفر                 بیری تهرانه بیری سولدوزاچان گتماقی

بیری بیرنچه سوری توخلو چپیشی اتدی خرید            بیری رجحان ائلدی دادو ستد اتماقی

*****

یرمی بش عیده قالاندا پوزولوب صورت حال             تیره تار اولدو هوا سپدی گوگه توپراقی

یل اسوب قار النوب یخ ایلیوب آب دهان                  دوتدی ظلمات دومانی هم دره نی هم داغی

خلق بیچاره ها می چولده اسلوب باد بلا                    نوح طوفانی قوپوب غرق ایلدی آفاقی

دورت نفره چونگر ویرانه ده بوز باغلادیلار                اوچ نفراهل «سازین» و بیری «گوگجه ییلاقی»[12]

أولدی بیچاره نجف خان «دهشیر» و «دوتپه» نین          وسطینده نه بابا «بلگشیرون» چیلاقی

یوز قدم «بگشیره» قالموش ایدوب یخ اوجوان                           زیر رانینده سبک سیر حجر دیرناقی

عقل باور ایلمز بیله جوان چولده قالا                        آتی آستیندا بِرو، اَلده اُولا شلاقی

حکمت دیگره بنذر دیمگ اولماز بیله سوز               بیله سوز لرده خدا بیلسون اوزی ییراقی

بیله سرهنگ و بیله سرور و سرداره دریغ                  بومصیبت اورگه چکدی عزیزیم داغی

اجل و امر قضا چکموش اونی صحرایه                    بیله وقته که قوالّار قیدر دوستاقی

*****

قوردلارین قوت و غذاسی کلسوب قطع رجا            یدیلر کوسج بیچاره­ی بی آنّاقی

گوتینه زنگی آسوب قوردا هجوم آور اولوب           دیه سن فکر ایلیوب تلبنی سندرماقی

دده  جان سن ها را اوچ قور دونان الّلمشک هارا       فکر ایدردون سبدی سوقیلین الّلشماقی

*****

مختصر دوتدی بوطوفان هامونی خورد و بزرگ        یامانی یاخشینی جمعاً آرانی ییلاقی

چون بهار عزمینه آذوقه لری پوچ ایلدوق                  هامو صرف ایتموشودوق قالموشدی آز باقی

گچینون خرجینی دوندر سامانا جانم اوغون              قوزونون کس باشینی خیرات ایله اولاقی

 قیرماق اولماز بالا حیوانی وریر روزی میزی             قوی قیراق کلفتی جانا بیله دور ییراقی

اوکوزه تازه سامان توک گچیه تازه چورک            قویونی کرسی یانوندا ایلیون دوستاقی

وای حرام اولدو بالایول توکونی نعشینی آت            دالدا قوی گورمیه دوشمن بیله خوار اولماقی

گیچی لر بع ایلیوب ایتدی وداع اولاقی                    قویون ایراد ایلیوب عهدی  قیروب مسّاقی

*****

شکر درگاهیوه ای قادر و قیّوم وأحد                       سنون امریله یاغور بوز توکووری دیرناقی

اکتفا اولمادی بوسرد و یخ برفه گینه                           داوارا گلدی آزار منع قیلوب قالماقی

هر کسون یوخ علفی حیوانی آجیندان اولور              هرکسون وار علفی باشلیر آزار دوتماقی

آلتی گون ماه حَلمدن گیدری قار یریمیر                  گوی دولوبدور بولودا مثل گلین یاشماقی

کاش بیرنچه قویون یایدا تاپیدوق دده جان               چون عجب اوت اولاجاق راحت اولار یایماقی!

هرکسون کوچ ایلمک واردی خیالینده داداش          داخی فکر ایلمسون قویدی فلک باشماقی 

دییروخ قیشدا سویوخ بیرجه بلا دور، نه جانیم                         قیشدا قار اولماسا اولماز علفین یارپاقی

مین و اوچ یوز اتوز آلتی قمریدن یاد ایله                                    قوریوب خلقین آجیندان قارین و قورساقی

بوقدا اولدی کیلوسی بش قیرانا قحطی اولوب                       چوخلاری ائولدی آجیندان گیجه آخشام چاقی

قار، یاغیش، یل، هامیسی نعمت بی پایاندور                         خالقین نعمتی دور قیشدا یلین اَسماقی

سال مین اوچ یوز شمسی دن ایله بش ایل کم                        اوقحط لیک که الوب هر مثلین مصداقی

خرواری اولدی یوز اللّی تومنه بوغدانون                                جان وریوب آج، قوجاقندان ننه نین قونداقی

دوت بوتاریخدن عبرت دوشه بلکه یادیودا                             بیر زمان احسن ایدین «قدرت» خوش اخلاقی

                                                                               

 

 



مرحوم امام خمینی نیز در بیان خاطرات خود از این نوع نان و قحطی چنین یاد می کند: «... در عين حال به واسطه همين جنگ، ايران قحطى شد؛ در ايران نان پيدا نمى‏شد، يك چيزى بود سياه، مثل اين عباى‏ من‏ سياه بود، يك چيز اين طور قلمبه‏اى بود، مى‏دادند مردم. يك دانه نان سنگكى شما در تهران پيدا نمى‏كرديد. در قم كه ما بوديم، تمام دكانها بسته شده بود و هيچ پيدا نمى‏شد.»

«... من خوب ياد دارم كه در قم كه ما بوديم، تقريباً تمام دكانهاى نانوايى بسته شده بود و قحطى‏ وجود پيدا كرده بود، حتى يك روز، كه اواخر امور بود، من با يك بچه‏اى كه همراهم بود داشتيم مى‏رفتيم، يكدفعه اين بچه به من گفت: آى نون! كه نان را، مدتها بود نان سنگك را نديده بود.».

«... من خودم با اين چشمهايم ديدم كه يك اسبى كه مرده بود، يك عده ريختند سرش و گوشتش را بردند. من خودم اين را ديدم...»

 (صحيفه امام، روح الله خمینی (تهران،موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (س)، 1378) ج‏14 ؛ ص228 وج 23ص 127- 128،)

 

[1]

[2] شرح حیدربابایه سلام (سلام بر حیدر بابا)، محمد حسین شهریار، به کوشش توحید معبود، (تهران، نشر مشکوة، 1378)، ص143

[3] مشاهیر (عرفا، حکما، شعراو هنرمندان شهرستان تاریخی خدابنده ، کریم تیرومند(محقق)، زنجان، محقق رنگان، 1388، ص 432-433

[4] روزنامه اطلاعات ، پنجشنبه 29 بهمن 1326، ص 4

[5] . به گفته پدر بزرگوارم کربلایی گرزعلی صفری – سلمه الله تعالی -در این حادثه یک نفر نیز از روستای ما «دوتپه علیا» به نام مرحوم یوسفعلی در برف ماند و جان داد. وی با دو تن از دوستانش از رشت باز می گشت که گرفتار برف و سرما شد. در آن زمان به علت فقر افراد ناگزیر برای کار به گیلان می رفتند. مسیری از سمت «خدابنده ـ ابهر ـ قزوین ـ منجیل ـ رشت» که با پای پیاده چند روز پیمودن آن زمان می برد. مرحوم یوسفعلی (پدر آقایان خداوردی، مرحوم اللهوردی، مرحوم علی وردی و خانمها مرحومه حمیده ومرحومه صدیقه) در اطراف روستای «قزلجه» در دره «خان دره سی»  یخ بسته بود. پس از چند ماه وقت آب شدن برفها جناز ه متلاشی او را پیدا کردند که طعمه حیوانات شده بود.

 باید افزود از گیلان  «برنج» می آورند و اهالی روستاها در آن روزگار یک بار در سال آن هم شب عید نوروز «برنج» بار می گذاشتند که غذایی اعیانی بود. هنوز پیرمردها و پیر زنان روستاهای خدابنده  خاطرة آن را فراموش نکرده اند، چنان که نان ارزن، نان ماش، نان سیب زمینی، گندم  سیاه(که مثل زغال بود) را فراموش نکرده اند، برخی خانواده­های متموّل یک شب وقت برداشت خرمن نیز  «برنج» می خوردند.

[6] نام اصلی این  روستا که اکنون شهری زیبا و آباد  شده در اصل«داود تپه» است.  اسنادی از زمان صفوی درباره آن در مرکز اسناد موقوفات حرم حضرت معصومه سلام الله علیها موجود است . نک گنجینه آثار قم(چاپ 1342).

[7] . . «کوسّا» یا «کوسج» به مردی بی ریش می گفتند که در روستاهای می گشت و نمایش طنز و شادی و امید بخش اجرا کرد. این نوع نمایش به این نام شهرت یافته است. زمان این نمایش در اواخر چله بزرگ و اوایل چله کوچک زمستان  بود. حضور او پیام­آور نوروز و شادی و بهار زندگی دوباره بود. اهالی قدم او را پر برکت و پرشگون می دانستند و در کمک مالی و دادن اجناس و خوراکی و ... به او کوتاهی نمی کردند. گاهی این نمایش با حضور صنم یا گلین (عروس) اجرا شد که به آن «کوسّا صنم» می گفتند.

[8] . شماری از افراد فقیر و بی بضاعت بودند که هشت ماه (از عید تا آبان ماه) برای افراد متموّل کار می کردند و دستمزد آنها فقط سه وعده غذایشان بود، و به ترکی به آنها «چورک (نان) خرجی» می گفتند؛ یعنی شبانه روز در کار و مزرعه  و خانه و رسیدگی به حیوانات و تهیه علوفه و ... را به عهده داشتند و صاحب کار موظف بود تنها غذایشان را تامین کند، به مردها نوکر و به زن ها کلفت می گفتند.زنان کلفت پخت نان و غذا و  شستن لباس و تمیزیخانه را به عهده داشتند.  پس از سالها  در اواخردهة سی و چهل حقوق یک کارگران  بیست و پنج تا سی من تبریزی گندم(هر من تبریزی سه کیلو) برای هشت ماه بود با یک دست لباس و یک جفت گالش.

[9] . پدر بزرگوارم از پدر بزرگم مرحوم کربلایی احمد درباره قحطی بزرگ 1336  تعریف می کند؛ مردم یکی یکی از گرسنگی می مردند ما که زنده مانده بودیم  از فرط گرسنگی توان نداشتیم مرده ها را دفن کنیم و پیدا کردن  یک لقمه نان بزرگ ترین آرزوی ما بود. زن جوانی با کودکی شیرخواره در بغل خودش را به روستای ما «دو تپه علیا» رسانده بود تا شاید لقمه نانی بیابد، در تمام روستا «یک لقمه نان» پیدا نشد به او بدهیم. وقتی مأیوس شد، راه روستای دیگری را پیش گرفت. پس از چند روز جنازه اش را در راه پیدا کردند که از گرسنگی مرده بود و کودکش در حالی که پستان مادر به دهن گرفته بود زنده مانده بود. یکی از اهالی به نام «آدی گوزل» سرپرستی آن شیر خواره را پذیرفت و بزرگ کرد. قیمت نان از ایمان و جان آدمی بالاتر بود. ارزش یک لقمه نان از تمام ثروت و مال دنیا بیشتر بود، برای گدایی یک لقمه نان با تمنّا و التماس به  در خانه همسایه می آمدند و می گفتند: «همسایه ایمانم از تو یک لقمه نان بده».

[10] خاطره لر، حامد ماکویی(تبریز، نشر یاران، 1370) ص 59

[11]. روحانی  بزرگوار حاج شیخ یدالله هاشمی فرزند مرحوم حاج سیف الله در 1321 شمسی در روستای زاغج – از توابع خدابنده – متولد شد. دروس مقدمانی را در زادگاهش نزد میرزا حسین علی رستمخانی آموخت.ادبیات عربی و فارسی را از محضر شیخ قدرت الله کوچک بیگی فراگرفت. در 1338 به قم مهاجرت کرد و دانش فقه و اصول را از محضر دایی خود شیخ رضا سبحانی و دیگر اساتید حوزه علمیه قم کسب فیض کرد. وی پدر شهید عبدالله هاشمی و برادر شهید نبی الله هاشمی است . ایشان  سالهاست در قزوین اقامت گزیده و به وظایف اصلی روحانیت و تبلیغ دین می پردازد. آثار چاپ شده او عبارتند از :فانوس شب، نجوای دل، خاطرات شگفت انگیز .

کتابهای دیگری با عناوین خمسیه سلام، هدیه به راهیان نور، دیوانی مشتمل بر غزلیات و قصائد و مراثی و نوحه ها نیز قلم زده  که تا کنون به چاپ نرسیده است.

 [12] . استاد هاشمی در تکمیل این ابیان افزوده است:

قارایچنن چخادوب ایکّی نفر زاغجلو                           بیزه تعریف ایلیوبلر ایله بیر اولماقی

بیری «سیف الله »عزیز اوغلی بیری« لطف الله»                  دفن ایدوبلر اولاری بیر به بیر آخشام چاغی

 

سروده: شیخ قدرت الله کوچک بیگی

به کوشش علی اکبر صفری

میراث شهاب شماره 100

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

56 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
99
1412
99
36331
17425853