کد مطلب : 7537
22 خرداد 1400 - 11:05
تعداد بازدید : 957 بار
اخبار » مقالات

مجله «معارف» هر ماه از «دارالمصنفین شبلی آکادمی»، شهر اَعظم گَر در هندوستان به زبان اردو منتشر می شود. در شماره فوریه 2021 مقاله ای درباره اختتامِ نسخه هایِ خطیِ «اخبار الاخیار فی اسرار الابرار» آمده است که در اینجا خلاصه ای از آن به فارسی ترجمه شده است:

 

شیخ عبدالحق محدّث دهلوی (958-1052 هجری) تذکره‌ای درباره عارفان هندوستان به فارسی نوشته است به نام «اخبار الاخیار فی اسرار الابرار» که تاریخ تکمیل آن 999 هجری است که در پایان آن مولف قطعه‌ای از دوستانش را آورده است: طیّب الله حقّی انفاسک/ زاده الله قوة حسن [کذا: حسنة] نام و تاریخ این کتاب عزیز گر کنی "ذکر الاولیا" احسن. این ماده تاریخ در هر دو چا پِ دهلی و تهران به اشتباه 999 آمده است. نه کاتب دهلی و نه ناشر تهران هیچکدام به خود زحمت شمارش این ماده تاریخ را نداده اند. «ذکر اولیا» = 998 هجری. در صورتی که از «ذکر اولیا احسن»= 1087هجری برمی آید. «اخبار الاخیار فی اسرار الابرار» بارها در هندوستان و پاکستان چاپ شده است و یکبار از ایران.

 

از«اخبار الاخیار فی اسرار الابرار» نسخه های خطی زیادی از آن در درسترس است. تاکنون در پاکستان 39 نسخه خطی؛ در هندوستان 8 نسخه خطی در «دانشگاه اسلامی عَلیگَر»؛ 3 نسخه خطی در کتابخانه رضا رامپور؛ 2 نسخه خطی در ترکیه، 8 نسخه‌ خطی/ میکروفیلم در ایران شناسایی شده است. «اخبار الاخیار فی اسرار الابرار» اولین تالیفِ شیخ محدّث است که در مواقع مختلف وی سه نسخه از آن را آماده کرده بود. خود وی در یکی از تالیفاتش نوشته است: «نسخه اول به قدر پانزده هزار بیت و متوسط دوازده هزار بیت و منتخب آخر که قرار یافته نُه هزار و کسری زائد و ثبت درین مجموعه نسخه متوسط است و این اول تصنیفی است که رقم زده کلکِ این مسکین شده است».

نگارنده این مقاله [عارف نوشاهی] در «کتابخانه مَکَد شریف» (شهرستان اَتَک،ایالتِ پنجاب، پاکستان) [*] هنگام فهرست نویسیِ نسخه های خطی فارسیِ، نسخه خطی از «اخبار الاخیار» به شماره 289دیدم که در پایان آن شیخ عبدالحق «خاتمة الکتاب» نوشته است که در چاپهای هندوستانی (آنهایی که در دسترس بودند) نبود و در چا پ تهران به صورت ناقص آمده است. در چاپ تهران از سه نسخه خطی استفاده شده است. این «خاتمة الکتاب» فقط در  نسخه خطی موجود در «کتابخانه و موزه سالار جنگ» (حیدرآباد هندوستان) است به تاریخ کتابت 1080 هجری معلوم نیست در خود نسخه خطی این عبارت ناقص آمده است یا مصحح کوتاهی کرده است.  نسخه خطی دارالعلوم دیوبند است به  تاریخ کتابت 1014 هجری. اگر این تاریخ درست باشد، یعنی نسخه خطی دیوبند در زمان زندگی مولف (عبدالحق) نوشته شده است.

 

نگارنده کنجکاو شد که ببیند که «خاتمة الکتاب» در چه نسخه های خطی است؟ دسترسی به تمام نسخه های خطی «اخبارالاخیار» میسر نیست. از آنچه یافت شد:

(1) نسخه خطی قدیمی به تاریخ شعبان 1067 هجری به خطِ نبیره مولف – سیف الله بن شیخ نورالله بن شیخ نورالحق دهلوی- نوشته شده است که از روی نسخه عصمت الله نقل کرده است و عصمت الله از روی نسخه مولف.  (2) کاتبی به نام محمد علی در سال 1161 هجری نوشته است که در سرورق نسخه خطی «منقول از نسخه مصنف» آمده است.

این هر دو نسخه خطی در کتابخانه شخصی مولوی محمد شفیع (1883- 1963) در لاهور بود. اکنون این کتابخانه از بین رفته است و نسخه های خطی اش پراکنده شده اند. درباره نسخه خطی اولی معلوم نیست که کجاست. نسخه خطی دومی اکنون به شماره 28 در «کتابخانه ملی پاکستان» در اسلام‌آباد است و دارای ترقیمه: «قد تمّت الکتاب المسّمی باخبار الاخیار بعون الملک الوهاب فی التاریخ تسعة یوم خمیس فی شهر شوال المکرم 1161 سنة احدی و ستّین و مائة و الف هجریة نبویة مقدّسة صلی الله علیه و آله و سلم در بلده خجسته بنیاد [نام ندارد] کاتب الحروف، ذاکر خفی و جلی، محمد علی، خاک و مرید آستانه حضرت شاه سلطان فرزند و خلیفه حضرت شاه تاج قادر قمیص قدّس الله سرّه العزیز هم، صورت اتمام یافت».

در «کتابخانه ملی پاکستان» دو نسخه خطی از «اخبار الاخیار» به شماره های 265 و 295 است. نسخه خطی شماره 265 دو ترقیمه دارد: (1) کاتبی به نام محمد صادق ساکن قصبة میرَت، شوال سنه 17 محمد شاهی (1147 هجری) به پاس خاطرِ خان رفیع الشان سید محمد قبول محمد خان نوشته است. (2) تحریر فی التاریخ چهارم شهر شوال سنة 17 در گلشن آباد موضعِ (تندهره؟) قلمی شد. در ظهریه نسخه خطی «دوازدهم شهر ذی قعده 1184 هجری» تاریخ خرید آمده است. نام خریدار و چند مُهر پاک شده است. نسخه خطی شماره 295 تاریخ ندارد. نگارنده این مقاله [عارف نوشاهی]

 هر دو نسخه خطی را دیده است و هر دو «خاتمة الکتاب» دارند.

مولوی ارشاد علی جدِ امجدِ خلیق احمد نظامی (1925-1997، استاد تاریخ در هندوستان) بود. مولوی ارشاد نسخه خطی از «اخبارالاخبار» را در 14 ذی الحجه 1275 هجری در شهر مُلتان [پاکستان امروزی] داده بود که نقل کنند. این نسخه خطی را حکیم محمد حسن اَمروهی تصحیح کرد. در این نسخه خطی هم «خاتمة الکتاب/تتمه» است وخلیق احمد نظامی آن را همانطور آورد.

 

با توجه به این نسخه های خطی می توان گفت که شیخ عبدالحق محدث دهلوی دو نسخه از «اخبار الاخیار فی اسرار الابرار» را خیلی پیش از رفتن به حجاز (در سال 996 هجری )نوشته بود که مفصل و طولانی است. نسخه سوم را پس از برگشت از حجاز (در سال 999 هجری) نگاشت که نسخه‌ای منقح و منتخب بود. اکنون سوال اینجاست که یک قطعه تاریخی « قال بعض اصحابنا فی تاریخ هذا الکتاب» درج است که سال تکمیل «اخبار الاخیار» 999 هجری درمی‌آید. این تاریخ به کدام از نسخه ها تعلق دارد؟ اولی، وسطی؟ منتخبی؟ چون شیخ عبدالحق بعد از چند سال برگشت از حجار، کار تجدید نظر را شروع کرد چون برخی از معاصرین شیخ به کتاب ایراداتی وارد کردند. جوابی به این سوال مطرح شده نمی توان داد. چون ما همه نسخه های خطی «اخبار الاخیار» را یکجا نداریم. اگر نسخه خطی کتابخانه  مولوی شفیع (تاریخ کتابت: 1067 هجری) کشف شود، آن وقت باید متن «اخبار الاخیار» را تصحیح انتقادی نمود.

نسخه خطی «کتابخانه مَکَد شریف» تاریخ ندارد. ولی به نظر می آید برای اواخر قرن 11 هجری باشد.  خوش خط وبه خط نستعلیق است. کاتبِ کم سواد برخی از واژگان را شکل سازی کرده است و اشتباهات زیادی از او دیده می شود. این نسخه خطی دو مُهر دارد که یکی خواناست: «رفیع الدین». دارای 308 اوراق است که «خاتمة الکتاب» در ورق 307 الف تا 308 الف نقل شده است. اما قطعه تاریخ تصنیف ندارد. [در متن اصلی مقاله اردو، متن فارسیِ «خاتمة الکتاب اخبار الاخبار» به قلم شیخ عبدالحق محدث دهلوی آورده شده است]

پی نوشت

[*] درباره این کتابخانه نگاه کنید به مقاله دار الکتب خانقاه مَکَد شریف، پاکستان در همین «پایگاه خبری نسخ خطی بساتین».

 

منبع و پی دی اف مجله : http://shibliacademy.org


ترجمه و خلاصه از مقاله به زبان اردو: «اخبار الاخیار کا ایک خاتمة الکتاب»، مقاله نویس: عارف نوشاهی، جلد 207، شماره 2، فوریه 2021، ماهنامه «معارف»، دارالمصنفین شبلی آکادمی، اعظم گر، هندوستان، صفحات: 114-125.

 

خلاصه و ترجمه: لیلا عبدی خجسته

 

 

کد امنیتی
تازه کردن

آمار بازدیدکنندگان

مهمانان :

72 

امروز :
دیروز :
این هفته :
این ماه :
بازدید کل :
1354
2510
5600
8153
17664691